BƏNÖVŞƏYİ SARI ÇİÇƏK
2006-03-15 – 17:24:00

Dünyanın padşahı olsaydım, şəhərlərdə tində-bucaqda avaralananları yığıb boş torpaqlara göndərərdim. Hərəsinə bir bel verib yer qazdırardım. Mümkün olan bütün əraziləri bənövşəyi bir bitki ilə bəzəyərdim. Onda Yer kürəsində əsil cənnət yaranardı.

Bir neçə il öncə atamın saysız-hesabsız alətlərinin içərisindən ən böyük beli seçib düşdüm həyətimizin canına. Elə bil ulu babalarımın haradasa basdırdığı xəzinəni axtarırdım. Abşeron şəraitində torpağın ən çətin qazıldığı vaxt avqust ayıdı, çünki qum qupquru və çox isti olur. Böyük əziyyətlə xəzinəni tapa bildim. Yerin altından çoxlu zəfəran soğanı çıxdı. Elə o gündən tapdığım bu qızılın-zəfəranın vurğunuyam.

Zəfərana “sarıçiçək” dedi
Boynuma almalıyam ki, uşaqlıqdan milli ənənələrə, musiqiyə və atributlara etinasız olmuşam. Həmişə özümdən soruşurdum ki, görəsən nənələrimdən qalan xalça-palazlar, mis qablar, babamın köhnə nərdtaxtası nə vaxtacan gözümü yoracaq, televizorda da daim Zeynəb Xanlarova, Rübabə Muradova, Şövkət Ələkbərova oxuyacaq? Aman Allah, muğamatdan da cansıxıcı musiqi varmı? Elə hey istəyirdim ki, başımı götürüb gedim bir yana, çünki həmişə eyni şeylər təkrar olunurdu. Atamın yetişdirdiyi əncir, üzüm, xar tut, nar və zəfəranı lazımsız sayırdım. Ürəyim Moskvada daddığım “Pepsi-kola”nı, “Baykal”ı və bananı istəyirdi.

Uzun illər sonra uzaq Rusiyada həsrətlə çox baha qiymətə satılan narları dənə-dənə alanda elə bil daxilimdə nəsə dəyişdi. Hər şey öz yerini tutdu, necə deyərlər, öz vaxtında. Disko, caz və xard rokdan yorularaq qayıtdım dədə-baba muğamatına. İndi daha başqa musiqini dinləmirəm. Nə vaxtsa atama bağışladığım “Azərbaycan milli dəstgahları” adlı köhnə vinil komplektini sakitcə gətirib qoydum öz rəfimə. Hərdən dinləyirəm, amma üstündə çox əsirəm ki, bunlardan daha yoxdu. Nənəmin mis qabları isə çox qiymətli olub.

Günlərin bir günü anladım ki, insan öz-özlüyünü tapanda əsil xoşbәxtliyə qədəm qoyur. Yad dillər, ənənələr, qida məhsulları bizi öz yolumuzdan çaşdırır, özgə həyat tərzi formalaşdırır, çox açıq mini yubka geyən tükəzbanlara və mütrüflər kimi dingildəyən məmmədlərə çevrilirik. Mən həyətimizdən artıq öz qızılımı tapmışam. Bircə istədiyim odu ki, onu hamı ilə bölüşdürüm. Bu yaxınlarda hansısa məclisdə cavan bir qız zəfərana “sarıçiçək” dedi. Deyəsən, nəyləsə qarışıq salır. Yəqin pepsi-kolanın təsirindəndi. Eybi yox, Dədə Qorqud demişkən, hələ tam qırılmamışıq, varıq. Zəfəranlı plovumuz da yerindədi.

Zəfəran qadın kimi incə və şıltaqdı
Zəfəran ərəb mənşəli “zə-fran” sözündən əmələ gəlib və “sarı rəng” mənasını ifadə edir. Bu bənövşəyi çiçəyə yeməyi sarı rəngə boyadığına görə “zə-fran” adını veriblər.

Zəfəranı ədviyyələrin şahı hesab etmək olar. Zəfəran qadın kimi incə və şıltaqdı. Adətən payız aylarında çiçəkləyən zəfəran üç tünd qırmızı dişicikdən və üç sarı erkəkcikdən ibarətdi. Məhz üç qırmızı dişicik əsl zəfəranı təşkil edir. O son dərəcә gözəldi. Elə bil öz gözəlliyi və mənəvi qüvvəsi ilə ətrafdakılara acıq verir. Zəfəran başqa ədviyyələri sevmir. Yəni hansısa yeməkdə ondan istifadə edilərsə, o yalnız tək olmalıdı. Öz qüvvəsinə görə Çin jenşeninə bərabərdi.

Zəfəranın vətəni barəsdә müəyyən fikir ayrılığı var. Hindistan, Çin, Türkiyə, İran, Suriya kimi ölkələr zəfəranı dünyaya bəxş edən yerlər sayılır. Bəzi mənbələr göstərir ki, ərəb istilaları nəticəsində zəfəran Avropayacan yayılıb. Hazırda daha çox İspaniyada, Fransanın cənubunda, İtaliyada, Krımda, Qafqazda və Azәrbaycanın Bilgəh qəsəbəsində yetişdirilir.

Dünya bazarında ən keyfiyyətli zəfəran İspaniyada bitir. Məsələ orasındadı ki, zəfəranın növləri çoxdu. Təbii ki, müxtəlif iqlim şəraitində yetişdirilən zəfəranın keyfiyyəti də müxtəlif olur. İrandan Azәrbaycana külli miqdarda aşağı keyfiyyətli mal gətirilir ki, yerli Bilgəh zəfəranı ilə müqayisə edilə bilməz. İspan zəfəranını məşhur “Rasa” firması satır. Zəfəran ədviyyələrin ən bahalısıdı. Orta əsrlərdə belə bir ifadə var idi: “Zəfəran kimi bahalı”. Zəfəran ən çox işlənən qara istiotdan qat-qat baha olub. Hindistan və ərəb ölkələrində zəfərandan nəinki ədviyyə, həm də bahalı dərman kimi də istifadə edilirdi. Orta əsrlərdə zəfəran əsasən krallara, imperatorlara, Roma papalarına verilən ən layiqli hədiyyələrdən sayılırdı. Hətta Almaniyada yalançı zəfərana görə insanları odda yandırırdılar.

Bilgəh zəfəranının tarixi

Bir qədər tarixə nəzər salsaq, məlum olar ki, Azərbaycanda artıq 9-cu əsrdə zəfəran becərilirdi və digər ölkələrə ixrac olunurdu. Bizim çox qədim və maraqlı zəfəran mədəniyyətimiz var. Şimali Azərbaycanda əsasən Abşeronda yetişdirilirdi. Səbəbi isə sadədi. Zəfəran quru və isti iqlim şəraitini sevir, amma vaxtı gələndə məhz təbii yağış suyuna ehtiyacı var.
Abşeronun da hər yeri zəfərana yaramır. Məsələn, Zabratın və ya Lökbatanın gilli torpağında və rütubətli şəraitində tezliklə çürüyür. Məhz buna görə 1927-ci ildə Bilgəh kəndində zəfəran sovxozu yaradılıb. Doğrudu, sovxozun böyük məhsuldarlıqla işlədiyini söyləmək çətindi, çünki sovxoz 150 kiloqramacan məhsul verəndə bu böyük uğur sayılırdı. Halbuki bir neçə əsr öncə bundan 100 dəfə artıq məhsul almaq mümkün olurdu. Bunun səbəblərini sovet iqtisadi sistemində, zəfəran əkənlərin maraqlı olmamağında görmək olar.

Әsil səbəb isə daha dərindədir. Çox güman ki, məhsuldarlığın aşağı düşməsi insan fəaliyyəti ilə bağlıdı. İnsanın Abşeronun əvəzolunmaz ekologiyasına vurduğu ziyanı heç bir pulla ölçmək olmaz. Maddi nemətlər dalınca qaçan və öz rahatlığına görə ətraf mühiti korlayan digər bir yırtıcı tapmaq çox çətindi. Abşeronun mühitinin dəyişməsi təkcə zərərli maddələrin, zir-zibilin artması və havanın, suyun çirklənməsi ilə əlaqədar deyil. Hansısa nisbətin pozulması da ətraf mühiti dəyişdirir. İnsan övladı Abşeronda suyun səviyyəsini artırıb və bununla da yerli bitkilərin yetişdirilməsinə əngəl törədib. Suyun artıqlığı əncirin, üzümün şirnisinin azalmasına, zeytunun yağlılığının aşağı düşməsinə, zəfəranın çürüməsinə, püstənin yoxa çıxmasına gətirib çıxarır.

Fındıq qədər balaca, alma kimi böyük
Zəfəran soğanaqlı zanbaqçiçəklilər fəsiləsindən olan çoxillik bitkidi. Soğanaqlar həm adi fındıq qədər balaca, həm də alma kimi böyük ola bilir. Torpaq altından çıxarılan soğanaq tünd qəhvəyi rəngdə olur. Üzərindəki qabıqlar soyulduqca aşağıda qalan qabıqların rəngi açıq qəhvəyiyə çevrilir. Deyirlər ki, soğanaqdan çıxan hər qabıq qatı onun neçə il torpaq altında qalmasına dəlalət edir. Hər soğanaq orta hesabla 1 gül verir, amma böyük soğanaqlar 2 gül də verə bilər.

Soğanaqlar bölünmə yolu ilə artır. Özündən 2 gül verən soğanaq mütləq həmin il parçalanır, bir növ balalayır. Hər mövsümdə soğanaqları yerdən çıxarıb aralamaq, təmizləmək və qurutmaq gərəkdi. Bu işi iyun-avqust aylarında görmək olar. Həddən artıq balalamış soğanaqlar torpaqda uzun müddət qalanda məhsul vermir və əriyib yoxa çıxır. Həmçinin torpaqdan çıxmış zəfəranın yerinin dəyişdirilməsi məsləhət görülür. Soğanağın aşağı hissəsində dərin çökəklik var. Sentyabr-oktyabr aylarında havada rütubətin artması ilə əlaqədar zəfəran kök atmağa başlayır və yuxarı hissəsindən hündürlüyü 20-25 santimetr olan yaşıl hissə əmələ gəlir. Hərdənbir rütubət artıq olanda yaşıl hissənin ən hündür səviyyəyə, yəni 50-70 santimetrə çatdığı müşahidə olunur. Ola bilər ki, bu halda zəfəran gülü əmələ gəlməsin. Təbiətdə hər şey düz mütənasibdi. Bitkinin yaşıl hissəsi onun kökünə uyğun olmalıdı. Bu halda zəfəran gülü tam dəqiqliyi ilə əmələ gəlir.

Zəfəran müəyyən sıra ilə əkilməlidi ki, aralarında əmələ gələn alaq otlarını təmizləmək mümkün olsun, çünki zəfəran tapdanmağı sevmir. 1 kiloqram quru zəfəranın alınması üçün, müxtəlif mənbələrin göstərdiyinə görə, 100 min, 300 min çiçəyin yığılması tələb olunur.

Zəfəranın qurudulması xüsusi məharət tələb edir. Adi şəraitdə dişicikləri qaranlıq və quru yerdə qurutmaq olar. İspaniyada zəfəranı içərisində közərdilmiş kömür olan xüsusi ələklərdə 15-20 dəqiqə saxlamaqla qurudurlar. Qurudulmuş zəfəranı ağzıbağlı şüşə qabda saxlamaq gərəkdi. Quru və qaranlıq yerdə o, təravətini 10-15 il saxlaya bilir.

Əkin sahələri olmayan və bina evlərində yaşayan insanlar öz gözəl gülünə görə zəfəranı bəzən dibçəklərdə yetişdirirlər. Bu zaman bir sıra problemlərlə qarşılaşırlar. Bir-iki il gül verən soğanaq üçüncü il yoxa çıxır, çürüyür. Səbəbi sadədi. Bütün soğanaqları, tərəvəzləri quru qumda uzun müddət saxlamaq olur. Zəfəran soğanağı da təbii şəraitdə özünü gözəl hiss edir. Artıq rütubət ona ziyandı. Dibçəkdə ola bilər ki, insan tərəfindən suvarılan və ya yağış altında qalan soğanaq bütün il boyu rütubətdən əzab çəkir və məhv olub gedir.

Əgər gözəl gülünə görə dibçəkdə zəfəran əkmək istəyirsinizsə, onda hər il soğanın dibçəkdən çıxarılıb qurudulması və avqustun sonunda təzədən əkilməsi məsləhətdi. Qətiyyən dibçəyin suvarılmasına yol vermək olmaz. Yalnız oktyabr ayında bu mümkündü.

Zəfəran dərmandı

Zəfəran xoş əhval-ruhiyyə əmələ gətirir. Zəfəranın tərkibində əsasən iki maddə var: pikrokrosin və krosin. Pikrokrosin parçalandıqda efir yağlarını əmələ gətirir. Krosin isə zəfəranın boyayıcı maddəsidi.
Zəfəranın müalicəvi əhəmiyyəti barədə çox yazılıb. İlk növbədə o, insanın beyin-sinir sisteminə təsiri ilə seçilir. Zəfəran insandakı xoşbəxtlik hormonu serotoninin miqdarını artırır, xoş əhval-ruhiyyə əmələ gətirir, tonusu yüksəldir. Sözsüz ki, zəfəran ürək-damar sistemini möhkəmləndirir. Mədə-bağırsaq xəstəliklərində əvəzsizdi. Onu iyləmək başağrısını, göy öskürəyi və ağciyər xəstəliklərini aradan qaldırır. Qaraciyər və öd kisəsinin fəaliyyətinə çox müsbət təsir edir. Qadınların hormonal sistemini tənzimləyir, aybaşıların normaya düşməsinə kömək edir. Doğumu gecikən hamilə qadınlara böyük miqdarda verildikdə bu prosesi sürətləndirir, amma xüsusi ehtiyat tələb edir.

Bəzi mübahisəli məqamlar da mövcuddu. Məsələn, Oruc İbadlı özünün “Zəfəran” kitabında balla qarışdırılmış zəfəranın böyrək daşının tökülməsində rolunu qeyd edir. Xalq təbabəti də bunu təsdiqləyir. Orta əsr mənbələri isə zəfəranın böyrəklər üçün zərərli olduğunu göstərir. Tez-tez yeyildikdə iştahanı azaldır və başağrısı verir. Çox böyük dozalarda insan həyatı üçün təhlükəlidi. Orta hesabla hər ailə üzvünə illik norma 1 qram müəyyən edilib. Bəzi ciddi xəstəliklərdə bu norma yuxarı da ola bilәr. Ümumiyyətlə zəfəranı, ümumiyyətlə hər bir ədviyyəni istifadə edərkən ehtiyatla davranmaq gərəkdi, artıqlığa heç bir halda yol vermək olmaz. Ədviyyələr həddindən ziyadə işlədiləndə orqanizmə çox böyük ziyan vura bilər.

Zəfəran bədənə quruluq və istilik verir. Onun müalicəvi əhəmiyyətini hələ qədimdən bilənlər zəfəranı milli mətbəximizdə və şirniyyatlarda gen-bol istifadə ediblər. Bütün Azərbaycan mətbəxinin əsasını məhz zəfəran təşkil edir, çünki həm də gözəl rəngə malikdi. Plov, piti, halva, şəkərbura və paxlavada istifadə edilir.

Yeməklərdə və müalicəvi reseptlərdə zəfərandan istifadə edəndə onun keyfiyyətinə fikir vermək gərəkdi. Bazarda zəfərana bənzər ədviyyələr çoxdu. Zəfəran kəskin iyiylə, tünd-qırmızı rəngiylə seçilir.

İnsan doğulduğu gündən nəyisə axtarır. Kiməsə pul, var-dövlət, kiməsə şan-şöhrət lazımdı. Çoxları isə malik olduğunu öz ayaqları altında seçə bilmir. Mən öz xəzinəmi tapmışam və bu qızıl insanları xoşbəxt etmək qüdrətindədi.

İsmayıl İSMAYILOV

Fotoları müəllif Bilgəhdəki bağ evlərində çəkib.

Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi qeyri-neft sektorunun 2008-2012-ci illərə hesablanmış inkişafı dövlət strategiyasına uyğun olaraq zəfəran bitkisinin əkin sahələrini artırmağı planlaşdırır. İqtisadi İnkişaf Nazirliyi də zəfərançılığın inkişafında maraqlıdır və fermerlərə bu məqsədlə güzəştli kreditlər veriləcəyini bəyan edib. Lakin şəxsi təsərrüfatlarda dünyanın ən bahalı ədviyyatının yetişdirilməsində insanlar maraqlıdırlarmı? Dünya bazarında zəfəranı sata bilərikmi? Bu suallar zəfərançılığa maraq göstərənləri düşündürməyə bilməz.
Zəfəran xərçəng hüceyrələri ilə uğurlu mübarizə aparır

Zəfəran Azərbaycanda əsrlərlə yetişdirilən və sevilən ədviyyatlardan biridir. 9-cu əsrdən becərildiyi bəlli olan zəfəran yerli əhali üçün ən gəlir gətirən sahələrdən olub. Bir sıra statistik məlumatlara görə, 19-cu əsrdə Bakıdan xarici ölkələrə 1000 pud (16 ton) hazır məhsul yollanırdı. Dünyanın zəfəran nəhəngi – İspaniya müasir texnologiyaların köməyi ilə bu rəqəmdən aşağı göstəriciyə malikdir. Zəfəran dünyada ən bahalı ədviyyatdır. Onun bir qramı keyfiyyətindən asılı olaraq dünya bazarında 5-25 dollar arası dəyişir.

Neft sənayesinin 19-cu əsrdən başlayaraq sürətli inkişafı zəfərançılığa ciddi zərbə vurdu. Zəfəran yığımı elə bugünədək ildən-ilə azalmaqda davam edir.

Doğrudur, SSRİ zamanı, 1927-ci ildə Bilgəh kəndində 90-cı illərin ortalarınacan mövcud olan «Zəfəran» sovxozu yaradıldı. Ancaq sovet illərində də zəfəranın yığımı azalan xətt üzrə gedib. Zəfəranın keyfiyyəti çox yüksək olsa da, mövcud ənənələrlə müqayisədə kəmiyyəti son dərəcə az idi. Sovxoz yaradılanda 242 hektar sahədə yerləşirdi və 1941-ci ildə 429 kq. quru məhsul yığıldığı haqda məlumatlar var. Lakin sovxozun torpaq sahələri artıq 1970-ci illərdə 130 hektaracan, məhsul yığımı isə orta hesabla 150 kiloyacan azalır. Özü də zəfərana cəmi 55 hektar sahə ayrılmışdı, qalan torpaqlar bitkiçilik, heyvandarlıq, bağçılıq məqsədilə istifadə edilirdi. Zəfərana 50 nəfərə yaxın adam qulluq edirdi, lakin məhsul yığımı zamanı işə yerli əhali cəlb olunurdu. Əhali əsasən zəfəranın yığımı və təmizlənməsində iştirak edirdi. Zəfaran deyəndə sonda bitkinin çiçəyindən alınan 3 al-qırmızı tellərin qurudulması zamanı alınan ədviyyat nəzərdə tutulur. Sovet dövrundə qramı 55 sovet qəpiyinə satılan zəfəran daha çox dövlət sifarişi ilə paylanırdı. Hazırda sovxozun, demək olar ki, bütün torpaqları əhaliyə paylanıb.

O illərdə Bilgəhdə quru buxar vasitəsilə zəfəranı qurudan xüsusi sex, zəfəran üzərində tədqiqat aparan elmi laboratoriya da vardı. Elə o zaman Bakıda bioloji elmlər doktoru Fikrət Abdullayev də fəaliyyət göstərib. Sonralar o, Meksikaya gedərək Mexiko Tibb Universitetinin «Eksperimental onkologiya» laboratoriyasına rəhbərlik edib. F.Abdullayev əmin idi ki, zəfəran xərçəng hüceyrələri ilə uğurlu mübarizə aparır. Onun bütün tədqiqatları zəfəran vasitəsi ilə xərçəngə qarşı dərman hazırlanmasına yönəlmişdi. Təəssüf ki, 2006-cı ildə alim dünyasını dəyişdi və tədqiqatlarını sona yetirə bilmədi.

Dünya zəfəran bazarının vəziyyəti

Zəfəran İspaniya,Yunanıstan, İtaliya, Hindistan, Əfqanıstan, Fransanın cənubu, Krım, Azərbaycanda yetişdirilir. Bəzi ərəb ölkələri, həmçinin Çin zəfəran istehsalını qurmağa çalışır. Burada Əfqanıstanın uğurları göz qabağındadır, taliblərin hakimiyyəti devriləndən sonra bu ölkədə «Zəfəran narkotiklərin əvəzinə» proqramı çərçivəsində əsil zəfəran bumu yaşanır. Əfqan kəndliləri heroin yetişdirməkdən imtina edərək Qərb dövlətlərinin dəstəyilə vur-tut 5-6 ilə zəfərançılıq sahəsində böyük uğurlar əldə ediblər. İndi Əfqanıstan dünya bazarında ildə bir tona yaxın qurudulmuş zəfəran satır.

Lakin dünya bazarına ən çox zəfəran çıxaran ölkə İrandır. Burada ildə 200-230 ton hazır məhsul istehsal edilir. İran zəfərançılığının ən ciddi problemi isə məhsulun lazımi qablaşdırmasının olmamasıdır, lakin bu sahə üzrə son 5-6 ildə dövlət inkişaf proqramı qəbul edildib. İranda zəfərançılıqla bağlı problemləri işıqlandıran informasiya strukturları, zəfəran istehsalçılarının müxtəlif qurumları, zəfəranı qablaşdıran infrastruktur yaradılıb. Son zamanlara qədər dünya zəfəran alverçiləri İran zəfəranının 1 kiloqramını 300 ABŞ dolları civarında alıb 10 dəfə baha satırdılar.

İranda alverçilərin yerli məhsulun ucuz və nəzarətsiz alışına qarşı mübarizə aparan Zəfəran İxracatçılar Birliyi də fəaliyyət göstərir, çünki məhsulun ucuz satılması yerli İran fermerlərini müflisləşdirir, ölkədə işsizliyi artırır. 2005-ci ildə Məşhəd şəhərində qeyri-dövlət Zəfəran İxracı İnkişaf Fondu da yaradılıb. Bu qurumu yerli şirkət və istehsalçılar İran zəfəranını dəyər-dəyməzinə alan nəhəng xarici monopoliyaların qarşısında davam gətirmək üçün yaradıb.

İranda zəfərançılığın dövlət inkişaf proqramının işinin nəticələri özünü artıq 2006-2007-ci illərdə göstərdi, yəni ölkədə zəfəranın qiymətini artırmaq mümkün oldu. Problemlərsiz də ötmədi. Qablaşdırılmış halda bir qədər bahalı zəfəranı almaq, görünür ki, zəfəran sahəsinə nəzarət edən təşkilatlara o qədər də əl vermir. Hazırda onlar əfqan zəfəranını dünya bazarına çıxarırlar. Əfqanlar özləri də, lazımı qədər zəfəranları olmasa da, İrandan qaçaqmalçılıq yolu ilə qablaşdırılmamış zəfəran alaraq onu həmin təşkilatlara satırlar.

İran KİV-lərinin məlumatına görə, zəfəran yetişdirən fermer təsərrüfatlarında 120 min insan çalışır. Orta hesabla da 1 hektar sahədən 2,5-6 kq. qurudulmuş məhsul yığılır. Ən yüksək göstərici isə İranın Xorasan əyalətində əldə edilir. Bu yerlərin zəfəranı öz keyfiyyətinə və müalicəvi xüsusiyyətlərinə görə dünyada adla tanınır.

İran KİV-lərinin zəfəran ixracı haqqında yaydığı məlumatlarda kifayət qədər ziddiyyətlər olsa da, bir məsələ tam aydındır: böyük ərazilərdə zəfəran yetişdirən İran məhsulun qablaşdırılması, reklamı və satışı ilə bağlı çoxlu problemlərlə üzləşir.

İrandan fərqli olaraq İspaniya xeyli az zəfəran yetişdirir, lakin onun məhsulu çox keyfiyyətli və bahadır. Elə həmin İran mənbələri bildirir ki, ispan şirkətləri yüksək keyfiyyətli Xorasan zəfəranını ucuz qiymətə alıb Avropa bazarında baha qiymətə ispan zəfəranı adı altında satırlar. İspaniya bu məsələyə çox ciddi yanaşır, bu bahalı ədviyyatın müalicəvi xassələrini laboratoriya şəraitində öyrənir və ən müasir üsulları tətbiq edir. Məsələn, ispanlar 1 hektar sahədən 20 kilo məhsul alırlar. Azərbaycan üzrə məlum olan ən yüksək göstərici 1878-ci ilə təsadüf edir – 11 kq. Hazırda isə həm İran, həm də Azərbaycanda 1 hektardan 5-6 kilodan artıq quru zəfəran almaq mümkün olmur.

Zəfərançılığın canlanması Abşeron əhalisinin işsizlik probleminə ciddi təsir edə bilər

Son zamanlar mətbuatda zəfərançılığın bərpası haqda çoxlu yazılara rast gəlinir. Zəfəran qeyri-neft sektorunun inkişafı proqramında, sözsüz ki, ən ümidverici sahələrdəndir. Zəfərançılığın canlanması ən azı Abşeron əhalisinin işsizlik probleminə ciddi təsir edə bilər. Abşeronda zəfərançılıq ənənələri güclüdür, lakin başqa bölgələrdə də sahəni inkişaf etdirmək olar. Ağcabədi, Ucar, Masallı kimi rayonlarda zəfəran yetişdirilir, lakin zəfəranın məhsuldarlıq və keyfiyyət məsələləri hələ kifayət qədər öyrənilməyib.

Zəfəran təssərrüfatlarının bərpası elə də çətin proses deyil, çünki Azərbaycanda bu məhsulun yetişdirilməsi üçün ideal şərait var. O, sulamaya ehtiyac duymur, yağışla qidalanır. Zəfəran əkinçiliyində heç bir kimyəvi maddənin tətbiqi mümkün deyil, bu halda soğanaqlar məhv olur və ya bitki gül açmır. Bu faktlar zəfəran tətqiqatları vasitəsiylə tam təsdiqlənib. Zəfəran ekoloji cəhətdən tam təmiz, müalicəvi bitkidir.

Lakin zəfəran istehsalının da öz çətinlikləri var. Hazırda ölkəmizdə kifayət qədər zəfəran soğanağı yoxdur. Soğanaqları xaricdən almaq lazım gələcək, bu da vaxt itkisi deməkdir. Zəfərançılıqla məşğul ola biləcək mütəxəssislərin sayı kifayət qədər deyil, dünya bazarında rəqabət apara biləcək təsərrüfatlar yaratmaq üçün zəfəran əkininə min hektarlarla torpaq sahələri ayırmaq tələb olunur. Ən yüksək keyfiyyətli zəfəran isə Abşeronun Bilgəh kəndində yetişdirilir. Bu zonada boş torpaq sahələrini zəfəran əkininə hazırlamaq və zəfərançılıqda böyük səriştəsi olan, lakin satış bazarı olmadığından məsələyə elə də əhəmiyyət verməyən yerli əhalini bu işə cəlb etmək lazımdır.

Zəfərançılığın inkişafıyla bağlı ən ciddi problem onun dünya bazarında satışı ilə əlaqəli olacaq. Yuxarıda deyildiyi kimi, zəfəran biznesinin də öz problemləri var. İspaniya bu ədviyyatdan dünya zəfəranının 95 faizini istehsal edən İrandan daha çox maliyyə qazanır, çünki zəfəranın reklamı və yüksək keyfiyyət standartlarını təmin edə bilib. Buna görə də heç zəfəranın istehsalına belə başlamadan bizim zəfəranın adının tanınması və brendinin yaradılması üzrə işlər görmək lazımdır. 5-6 ilə zəfəran təsərrüfatlarını bərpa etmək olar, lakin bu müddət dünyanın bizim zəfəranı tanıması üçün kifayət etməz. Bu işə elə bu gün, bu saat başlamaq lazımdır.

Əlbəttə, zəfəranın hətta ölkə daxilində təbliğinə də ehtiyac var, çünki əhalinin bir hissəsi bu məhsulun istehsalının azalması və onun daha ucuz ədviyyatlarla əvəzlənməsi səbəbindən zəfərandan uzaq düşüb. Hətta biz ildə yarım ton zəfəran istehsal edə bilsək belə, ən azı daxili bazardan keyfiyyətsiz İran zəfəranını sıxışdıra bilərik. Həm də Azərbaycanda turizmin inkişafı da zəfərana olan tələbatı artıra bilər. Zəfəranın ölkənin milli sərvəti olması haqda həm daxili, həm xarici imkanlardan istifadə edərək məlumatlandırma işi aparmaq əhəmiyyətlidir.

İnternetdə heç olmasa bircə zəfəran saytımızın işləməsi pis olmazdı

Təbliğat işinin necə təşkil edilməsi də əhəmiyyət kəsb edir. İnternetdə heç olmasa bircə zəfəran saytımızın işləməsi pis olmazdı. Sonralar onu zəfəran məsələsini daha ciddi araşdıran böyük quruma da çevirmək olar. Bu qurum zəfərançılığın tarixi ilə bağlı materialların toplanması və zəfəran ənənələri güclü ölkələrlə əməkdaşlıq məsələləri ilə məşğul olmalıdır. Təbii ki, çox belə sayt yaratmaq olar, sadəcə bununçun dövlətin kiçik qrantlarına ehtiyac duyulucaq. Bəlkə də turist şirkətləri bu məsələdə maraqlı olmalıdır, çünki zəfəran öz gözəlliyi ilə hər bir xarici qonağı ölkəmizə cəlb edə bilər.

Zəfəranı ixrac edən ölkələrdə zəfərana həm dövlətin, həm də zəfəran şirkətlərinin dəstəyi çox güclüdür: laboratoriyalar, institutlar, onlarla və yüzlərlə sayt, informasiya qurumları, QHT-lər bu məsələ ilə məşğuldurlar.

Azərbaycanın dünyada zəfəranla bağlı adının hallanması heç də futbol yığmasının Avropa və dünya çempionatlarında uğur qazanmasından geridə qalan məsələ deyil. Sadəcə bu sahədə uğur qazanmaq daha asan və daha gəlirlidir.

Zəfəranın mental əhəmiyyəti

Azərbaycan xalqının milli şüurunda zəfəran həmişə əmin-amanlıq və daxili rahatlıq rəmzi olub. Təsadüfi deyil ki, Bakının qədim gerbində belində zəfəran çiçəyi olan dəvə təsvir edilib. İndi belə vacib əhəmiyətli bitki diqqətdən kənarda qalır.

Yaxın gələcəkdə xalqın sərvətini ona qaytarmaq, zəfəranın əhali arasında təbliği, bu sahə üzrə böyuk bir arxiv yaratmaq, təhqiqatlar aparmaq əslində rahat həyata, sakitliyə və əsil firavanlığa dönüş olardı.

İsmayıl İSMAYILOV
ismail_i@rambler.ru

Söhbətimiz gözlədiyimdən də yaxşı alındı: səmimi, isti. Elə-belə, zəfəran vurğunu adamlar kimi qarşı-qırşıya əyləşib dərdləşdik…

***

Müsahibim Vaqif Zeynalov 1944-cü il Bilgəhdə anadan olub. İndiki Neft Akademiyasını 1967-ci ildə bitirib. 10 il neftçi mühəndis kimi mədəndə çalışıb. 1974-cü ildə kənd təsərrüfatına çağırış əsasında Bilgəhdəki «Zəfəran» sovxozuna gəlib. 1978-ci ilə qədər sovxozda təhlükəsizlik texnikası üzrə mühəndis, 1978-1990-cı illərdə baş mühəndis və direktorun müavini vəzifəsində çalışıb. 1990-cı ildə direktor vəzifəsinə təyin edilib. Hazırda öz şəxsi təsərrüfatında zəfəran əkməklə məşğuldur.

1927-ci ildə qədim zəfəran yetişdirmək ənənəsi olan Abşeronun Bilgəh kəndində yaradılmış «Zəfəran» sovxozu isə daha yoxdur. 130 hektarlıq sovxoz qarışıq təsərrüfatmış: burada maldarlıq, bitkiçiliklə, gülçülük də məşğul olublar. Statistikaya görə, sovxoz ən yaxşı dövründə 150 kilo quru zəfəran təhvil verib. 1990-cı illərin ortalarında sovxoz dağılıb. Torpaqları da əhaliyə paylanıb.

- Bu il azdır da zəfəran?

- Azdır. Yağış olmadı, bu il məhsul yoxdur. Zəfəran yaman bahalaşacaq.

- Qaldıq İran zəfəranının ümidinə. Deyirlər, dünyanın ən gözəl zəfəranı Xorasanda bitir. Amma deyəsən, heç buralara gəlib çatmır.

- İranda suyunu alır, sonra dəstə ilə zivədən asır, ya da sərirlər. Quruyur, puçalını da satırlar bizə. Bizə deyəndə, satışa verirlər.

- Suyunu necə alırlar? Ona görə belə keyfiyyətsiz olur?

- Mən biləni, isti suya salıb sonra qurudurlar… Keyfiyətsizdir. Nə rəngi var, nə də tamı. Sovxoz zamanı «Azərbakaleya» deyilən təşkilat vardı, onlar 100 kilo İran zəfəranı almışdı. Sata bilmədilər, göndərdilər bizə. Bizim zəfərana qatıb «Bilgəh zəfəranı» adı ilə satdılar getdi.

- Sovxoz vaxtı nə qədər sahədə zəfəran əkilirdi?

- Mən işləyən dövrdə 55 hektar sahədə zəfəran əkilirdi. SSRİ vaxtı idi, ancaq Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin bölgüsü ilə satılırdı. Sovxoza sərəncam gəlirdi, biz də onun əsasında paylaşdırır, biskvit, karamel fabriklərinə verirdik. Bir hissəsi də tibbi məqsədlər üçün istifadə edilirdi. Rusiyaya da yollayırdıq. Qalanı azad satışa çıxarılırdı.

- Qiyməti nə qədər idi?

- Qramı 55 qəpiyə. 1 kilosunun dövlət qiyməti 550 sovet manatı idi. 1 qramlıq xüsusi paketlərə qablaşdırıb satışa 55 qəpiyə verirdik.

- Bu 55 hektar torpaqda zəfərana nə qədər adam qulluq edirdi?

- Haradasa 50 nəfər. İşi heç cür çatdıra bilmirdilər. Ən ağırı alaq təmizləmək idi, çünki əl əməyindən istifadə olunurdu. Sovet dağılanda işçi qüvvəsi azaldı, çatdıra bilmədik, ot hər yeri basdı. Məcbur olub texnikanı yeritdik sahələrə. Soğanaqlar da beləcə məhv olub getdi. Zəfəran haramçılığı sevmir.

- Zəfəranın necə yığırdız, necə qulluq edirdiz ona?

- Ötən əsrin 60-cı illərinə qədər əllə əkilib. Sonra kartof əkən maşını təkmilləşdirdik, onunla istənilən soğanağı əkmək mümkün idi. Amma zəfəranın soğanağı balaca olduğundan əl əməyindən tam imtina mümkün olmurdu. Maşının arxasında 4-5 qadın əyləşir, soğanağı əllə səpirdilər. Bu üsul əl əməyini yüngülləşdirirdi, amma həmin keyfiyət alınmırdı. Bir də görürdün qadının başı qarışdı söhbətə, bir yerə kom, bir yerə seyrək düşdü, bir yerə heç düşmədi. Belədə məhsul az olurdu.

Mən artıq direktor olanda dədə-baba üsulu ilə əkdim. Məsələmi büroya qoydular, dedilər, plan doldurmadın, az sahə əkdin. Mən də qayıtdım ki, qardaş, sən məndən məhsul istəmirsən, neyləyirsən nə qədər sahə əkirəm? Bir hektarı düzgün əkib 10 hektarın məhsulunu verirəm.

Cəmi 6 hektar əkdim, və 50 hektarın məhsulunu aldım. Vacibi əkin məhsulunun keyfiyyətli olması və düzgün əkindir. Çox əziyyətli işdir. Özün ki əkirsən, hər şeyi də bilirsən, bir parça torpağın var, gör nə qədər əziyyət çəkirsən.

- Hə, məhsul vaxtı gələndə hamımız düşürük üstünə, heç yığıb çatdıra bilmirik.

***

Çox qəribə xasiyyəti var bu zəfəranın. Elə bil insan əlindən qüvvət alır. Heç texnikanı sevmir. Əllə əkilir, əllə yığılır, əllə təmizlənir. Soğanağı tapdasan və ya yaşılını əzsən, inciyəcək, məhsul verməyəcək. Lap şıltaq qadın kimidir, gərək nazı ilə oynayasan.

***

- Deyirəm rayonlarda heç bitmir e zəfəran, niyə?

- Mən sovxoz vaxtı saman bağlayırdım rayonlarda. Şamaxıda taxıl yerlərini şumlayırdılar. Şumun içərisi ilə gəzirdim, gördüm ki, zəfəran soğanağı. Soruşdum bu nədir belə? Dedilər bəs zəfərandır, yabanı bitir.

Bir dəfə də Abşeronun birinci katibi Tamara Hümbətova zəng elədi sovxoza ki maşın göndərin, bir-iki yeşik zəfəran var, yollayaq sizə. Getdillər bu zəfəranı gətirdilər. Gülü üç bizim zəfəran boyda, rəngi də yerində. Di gəl, qırmızısı, yəni zəfəranın istifadəyə yararlı yeri yoxdu içində. Ancaq sarı erkəkcikləri var ki, o da boyadan başqa bir şeyə yaramır. Soruşdum haradan yığılıb, dedilər Altıağacdan. Yabanıdır bu. Deməli, bizə lazım olan bu qırmızını almaq üçün mühitdən də çox şey asılıdır. O mühitdə qırmızı inkişaf eləmir. Şaxta olan yerdir, bəlkə onun da təsiri olur.

Yerdən yerə fərq var. Bilgəhdə əkilən zəfəran al-qırmızı olur, Maştağada əkilən zəfəranın rəngi çəhrayıya çəkir.

- İş çox olurdu yəqin…

- Bəs nə? Hə, yığdın zəfəranı, bəs arıtmağı, qurutmağı? O vaxt elə gün olurdu ki, 1,5-2 ton gül yığırdıq, arıtmağa imkanımız olmurdu. Ona görə də sovxozda 3-4 yerdə xüsusi məntəqələr açılmışdı. Gülləri camaata paylayırdılar. Kimin gücü nəyə çatırdısa, 5-10 kilo aparırdı və ailəliklə arıtdıyırdılar.

-Siz bilirdiniz oradan nə qədər hazır məhsul çıxacaq?

- Bunu biz laboratoriya şəraitində təmizləyirdik və təyin edirdik ki, 1 kilo güldən haradasa 80 qram yaş məhsul alınırdı. Əgər 5 kilo gül aparmısansa, 400 qram hazır məhsul verməlisən. Bu işə görə də onlara əməkhaqqı odənilirdi. Düzdür, oğurluq da olurdu. Yəni suyu axşamdan zəfərana vururdular, şişirdi və çəkidə artıq alınırdı. Tamara Hümbətovanın vaxtında dedilər ki, əhaliyə paylamayın, köhnə bir ferma vardı, onun həyətində məntəqə açdılar, camaatı cəlb elədilər.

Şagirdləri, müxtəlif idarələrdən işçiləri gətirirdilər. Di gəl, həmin keyfiyyət alınmırdı. Maddi maraq olmadığından iş getmirdi. Sonradan məntəqələri ləğv elədilər, məcbur oldular yenə də gülü camaata payladılar.

***

Sovet iqtisadi sisteminin qüsurları zəfəranın da yetişdirilməsinə əngəl olurdu. Yüz illərlə öncə bu yerlərdə min pudlarla quru məhsul yığımı adi bir halmış. Məhsul ayrı-ayrı zəfəransevənlərin əməyi hesabına əmələ gəlir, bütün icmanı dolandırırmış.

İnsanların biganəliyi və köhnə kişilərin azalması nəticəsini göstərdi, zəfəran il-ildən qıtlaşdı. Özü də o köhnə kişilərdən olan «Zəfəran » sovxozunun sabiq direktoru çox çətinliklərlə qarşılaşıb.

***

- Mən rayon rəhbərliyi qarşısında belə bir təklif qaldırmışdım və hətta bəyənmişdilər də… Deyirdim ki, gəlin bu hektarı bölək camaat arasında. Aylıq maaş da verək. Axı yayda zəfəranın işi olmur. Amma gərək bu tapşırılan ərazidəki zəfəranın bütün qulluğu həmin insanın üzərində olsun. Zəfəran vaxtı da məhsulu yığıb təmizləsin, təhvil versin. Sahədən çıxacaq məhsula qoyulmuş plan əvvəlcədən təyin edilmiş qiymətlə, artıq məhsul isə razılaşma yolu ilə qəbul ediləcəkdi. Həmin insanlara maaş kimi verilən pul da bu haqq-hesabda nəzərə alınacaqdı. Belə sistemdə oğurluğun qarşısı alınar, insan özü özündən oğurlaya bilməz ki. Təklifim qəbul olnmuşdu, lakin sovxozun dağılması bu işə imkan vermədi.

- Nə qədər məhsul götürürdünüz?

- Bizdə xüsusi texnoloji tələb vardı: 1 hektardan 1,6 kilo quru zəfəran təhvil verməliydik. Orta hesabla 140-150 kilo məhsul yığırdıq, normadan da artıq. Böyük təssərrüfatda məhsuldarlıq elə də yuxarı olmur. Şəxsi təssərrüfatlarda daha çox məhsul alınır. Elə sən özün 1 hektardan nə qədər düşünürsən məhsul almağı?

- Hesablamışam ki, çox da əziyyət çəkmədən 1 hektardan 5 kiloqram quru zəfəran almaq olar. Biz də öz sahəmizə uyğun bu nisbətdə məhsul alırıq.

- Doğrudur. Öz şəxsi təssərrüfatımda – hektarın beşdə birində yarım kilo, 1 kilo quru zəfəran alıram. Bu qədər yerə də qulluq edə bilirəm. Məhsul da çox şeydən asılı olur. Bu il yağış olmadı, deməli, məhsul da zəifdir. Yağış gecikəndə də zəfəran yığımı düşür dekabra. Bəzən qar yağa-yağa gül yığmışıq. Elə uşaqkən dərsdən çıxıb gedərdim sahəyə atama kömək edərdim. Zəfəranı don vurardı, qapqara olardı, gətirərdik evə, evdə açardı.

- Sovxozda, bildiyimizə görə, laboratoriya da vardı. Onun taleyi necə oldu?

- O laboratoriyanı keçmiş milli təhlükəsizlik naziri Namik Abbasovun atası Rəşid müəllim təşkil eləmişdi. Rəşid Abbasov Mərdəkandakı dendroparkın müdürü idi və sovxozun içərisindəki laboratoriyanı o məqsədlə təşkil eləmişdi ki, məhsul yığımı zamanı zəfəranı arıtmağa çatdırmırdıq. Yığılan gülləri qırmızı tel qarışıq həmin laboratoriyada qurudur, sonra isə təmiz spirtdə həll edib zəfəran cövhəri alırdılar. Bu cövhərdən həm tibbdə, həm qənnadı sənayesində istifadə edirdilər, çox gözəl zəfəran punşu, limonadı buraxırdılar.

- Bilgəh zəfəranı çox məşhurdur. Abşeronun başqa yerlərində də eyni zəfəran bitirmi?

- Əvvəllər Məhəmmədi, Fatmayı, Pirşağı, Maştağa, Nardaran kəndlərində də əkilib. Zəfəran əmələ gəlib və keyfiyyətində elə ciddi fərq olmayıb, Abşerondur da.

Adi zəfəran (lat. Crocus sativus)- zəfəran cinsinə aid bitki növü.
Yeraltı yumruları ilə çoxalan birillik bitkidir. Zəfəran ədviyyatı ağırlığına görə dünyanın ən bahalı olanıdır.
Azərbaycanda zəfəran xörəklərdə ətirli ədviyyə kimi çox qədim vaxtdan istifadə olunur. «Zəfəranlı aş», «zəfəranlı piti» adlanan xörəklər çoxlarına məlumdur
Bəs zəfəran neçəyə satılır?

Bu ədviyyatın qiyməti 400 ilə 1000 dollar arasında dəyişir. Əlbəttə bunların da arasında qismən keyfiyyəti aşağı olan növləri vardır. Misal olaraq İran zəfəranının kiloqramı 460 dollara satılır. Yunanlara məxsus zəfəranın kiloqramı isə 800 dollara yaxındır. Bunların arasında ən bahalısı ispanlara məxsus olan növdür və onun qiyməti 1000 dollar sayılır. Çünki bu ədviyyatın hazırlanması qaydası olduqca çətindir və uzun bir prosesdir. Bu bitkinin çiçəklərini üç gün ərzində yığmaq lazımdır, çünki zəfəran elə bir bitkidir ki, onun çiçəyi yalnız şəfəq saçanda açılır. Bu çiçəklər isə yalnız üç sutka müddətində qalır, daha sonrakı günlərdə artıq ondan zəfəran hazırlamaq mümkün olmur. Belə əziyyətdən sonra ən uzağı 100 000 çiçək yığmaq ehtimalınız vardır, bu isə hazırlanma nəticəsində 1 kq zəfəran edir. Məhz buna görə də həmin bitki artıq bütün dünyada «qırmızı qızıl» adlandırılır. Əlbəttə bütün bunların tərkibinə onun rəngi, dadı, eyni zamanda qiyməti də əlavə edilir[4].

Nurəddin Əliyev. Azərbaycanın dərman bitkiləri və fitoterapiya. Bakı, Elm, 1998.
Elşad Qurbanov. Ali bitkilərin sistematikası, Bakı, 2009.
http://meyve-terevez.iatp.az/meyve-terevez/edviyye/zeferan.htmlQırmızı qızıl

Zəfəran lap qədimdən dərman maddəsi olaraq istifadə edilir. Bu bitki iştahasızlık, bronxit, həzm sistemi pozğunluqları və yuxusuzluq kimi xəstəliklərə qarşı müalicədə istifadə olunur. Zəfərandan, həmçinin xərçəng xəstəliyinin müəyyən edilməsində də istifadə olunur.

İngiltərədə elm insanları payız zəfəranı (ya da acı zəfəran) bitkisinin özündən əldə etdikləri dərmanın xərçəngli hüceyrələri yox etdiyini söyləyir.
Bradford Universitetində vəzifəli araşdırmacılar, payız zəfəranının hələ laboratoriya mərhələsində siçanlar üzərindəki təcrübələrindən əldə etdikləri nəticələri açıqlayıblar.
Qrupun rəhbəri professor Lawrence Patterson, araşdırmanın insanlara istiqamətli yeni bir dərmanın inkişafı potensialı daşıdığını söyləyib. Payız zəfəranı ekstresinin şişlər üzərində “ağıllı bir bomba” qədər təsirli olduğunu ifadə edib.

Araşdırmacılar, siçan təcrübələrindən görüldüyü qədəriylə, payız zəfəranının sağlam hüceyrələr üzərində heç bir yan təsir buraxmadan yalnız şişi hədəflədiyini söyləyir.

Köhnə Misirdən qalan arxivlərdə adı çəkilən payız zəfəranı tibb ictimaiyyətinin əsrlərdir bildiyi bir bitki olub.

Önə çıxan əsas xüsusiyyətlərindən biri isə, onun zəhərli olmasıdır.

Bradford Ünversitedindəki qrup, bitkinin toksik təsirini yalnız xərçəngli hüceyrələrə yönəltməyə bacardıqlarını deyirlər.

Aparılan əməliyyat mərhələsində də bəlli olub ki, dərman, yalnız şişlərin saldığı bir kimyəvi maddələrlə qarşılaşınca fəal hala gəlir.

Təcrübə siçanları üzərində edilən araşdırmada, beş ayrı tipdə xərçəngdən qaynaqlanan misli şişlərin yarısının tək bir dozada təsirli şəkildə yaxşılaşdığı bildirilir.
Araşdırmacılar, bunun qəti bir çarə olaraq qəbul edilə bilməyəcəyini, lakin insanlar üzərində iki il ərzində kliniki təcrübələrə başlamağı ümid etdiklərini ifadə edirlər.

Zəfəran (lat. Crocus)süsənkimilər fəsiləsinə aid bitki cinsi
Zəfəran – bu bitkinin 1 qramı 100 000 qram (100 litr) suyu sarı rəngə boyayır. Bitkilər aləminin «örtülütoxumlular» şöbəsinin «ikiləpəlilər» sinfinin «quzqonmazçiçəklilər» sırasının «süsənkimilər» fəsiləsinə aid olan bitkidir. Soyuq və şaxtalı havalara tab gətirə bilən zəfəranın kökü -18°dən +40°-dək temperaturda inkişaf edir. Amma çiçəkləmə dövründə, əksinə olaraq quru və günəşli hava əlverişlidir, çünki zəfəranın çiçəkləri donmağa qarşı çox həssasdır. Zəfəranın becərilməsi 3 min il öncəyə gedib çıxır. Bu bitki əsasən İranda, İspaniyanın cənubunda və Pakistanın Kəşmir əyalətində, həmçinin Azərbaycan, ABŞ, Mərakeş, Hindistanda, Meksikada, Türkiyədə, Fransada, Misirdə, Əfqanıstanda və Çində becərilir. Zəfəran bitkisi yüksək miqdarda maye tələb edir ki, bu səbəbdən də o yalnız Kəşmirdə illik 1000-1500 mm yağıntı düşməsi səbəbilə suvarılmadan yetişdirilir. Hətta illik 500 mm yağıntı düşən Yunanıstanda və 400 mm yağıntı düşən İspaniyada belə zəfəranı yalnız suvarma yolu ilə yetişdirmək mümkündür.

Azərbaycan dilindən başqa ərəb dilində də bu bitkiyə «zəfəran» deyilir. İspanca «azafran», ingiliscə «saffron», fransızca «safrane», italyanca «zaferano» və hind dilində «zuffron» adlanır.
Zəfərandan əsasən boyaçılıqda, əczaçılıqda və yeyinti sənayesində istifadə olunur. Keçmişdə boyaçılıqda xalça və s. boyamaq üçün geniş istifadə olunub. Buna səbəb həm boyama gücünün həddindən artıq çox olması (öz miqdarının 100 min misli qədər), həm də xoşagələn parlaq sarı rəng verməsi idi. Amma zəfəranın qiymətinin baha olduğuna görə indi boyaq maddəsi kimi çox az istifadə olunur.
Zəfəranın əsas istehsalçısı İrandır. Belə ki, bu ölkənin payına ümumi zəfəran istehsalının 65%-dən çoxu düşür. İran hər il 40-dan çox ölkəyə ümumilikdə 200 tona yaxın zəfəran ixrac edir. Bu ölkələr əsasən İspaniya, BƏƏ, Almaniya, İtaliya, Fansa, Bəhreyn və İsveçrədir.
Dünyada zəfəranın 70 cinsinə aid 1800 növü məlumdur.

Elşad Qurbanov. Ali bitkilərin sistematikası, Bakı, 2009.