saffron

z?f?ran,шафран,azafran,safrane, zaferano, zuffron

   Дек 23

Ara?d?rma, автор: zeferan

B?N?V??Y? SARI ????K
2006-03-15 – 17:24:00

D?nyan?n pad?ah? olsayd?m, ??h?rl?rd? tind?-bucaqda avaralananlar? y???b bo? torpaqlara g?nd?r?rdim. H?r?sin? bir bel verib yer qazd?rard?m. M?mk?n olan b?t?n ?razil?ri b?n?v??yi bir bitki il? b?z?y?rdim. Onda Yer k?r?sind? ?sil c?nn?t yaranard?.

Bir ne?? il ?nc? atam?n says?z-hesabs?z al?tl?rinin i??risind?n ?n b?y?k beli se?ib d??d?m h?y?timizin can?na. El? bil ulu babalar?m?n haradasa basd?rd??? x?zin?ni axtar?rd?m. Ab?eron ??raitind? torpa??n ?n ??tin qaz?ld??? vaxt avqust ay?d?, ??nki qum qupquru v? ?ox isti olur. B?y?k ?ziyy?tl? x?zin?ni tapa bildim. Yerin alt?ndan ?oxlu z?f?ran so?an? ??xd?. El? o g?nd?n tapd???m bu q?z?l?n-z?f?ran?n vur?unuyam.

Z?f?rana “sar??i??k” dedi
Boynuma almal?yam ki, u?aql?qdan milli ?n?n?l?r?, musiqiy? v? atributlara etinas?z olmu?am. H?mi?? ?z?md?n soru?urdum ki, g?r?s?n n?n?l?rimd?n qalan xal?a-palazlar, mis qablar, babam?n k?hn? n?rdtaxtas? n? vaxtacan g?z?m? yoracaq, televizorda da daim Zeyn?b Xanlarova, R?bab? Muradova, ??vk?t ?l?kb?rova oxuyacaq? Aman Allah, mu?amatdan da cans?x?c? musiqi varm?? El? hey ist?yirdim ki, ba??m? g?t?r?b gedim bir yana, ??nki h?mi?? eyni ?eyl?r t?krar olunurdu. Atam?n yeti?dirdiyi ?ncir, ?z?m, xar tut, nar v? z?f?ran? laz?ms?z say?rd?m. ?r?yim Moskvada dadd???m “Pepsi-kola”n?, “Baykal”? v? banan? ist?yirdi.

Uzun ill?r sonra uzaq Rusiyada h?sr?tl? ?ox baha qiym?t? sat?lan narlar? d?n?-d?n? alanda el? bil daxilimd? n?s? d?yi?di. H?r ?ey ?z yerini tutdu, nec? dey?rl?r, ?z vaxt?nda. Disko, caz v? xard rokdan yorularaq qay?td?m d?d?-baba mu?amat?na. ?ndi daha ba?qa musiqini dinl?mir?m. N? vaxtsa atama ba???lad???m “Az?rbaycan milli d?stgahlar?” adl? k?hn? vinil komplektini sakitc? g?tirib qoydum ?z r?fim?. H?rd?n dinl?yir?m, amma ?st?nd? ?ox ?sir?m ki, bunlardan daha yoxdu. N?n?min mis qablar? is? ?ox qiym?tli olub.

G?nl?rin bir g?n? anlad?m ki, insan ?z-?zl?y?n? tapanda ?sil xo?b?xtliy? q?d?m qoyur. Yad dill?r, ?n?n?l?r, qida m?hsullar? bizi ?z yolumuzdan ?a?d?r?r, ?zg? h?yat t?rzi formala?d?r?r, ?ox a??q mini yubka gey?n t?k?zbanlara v? m?tr?fl?r kimi dingild?y?n m?mm?dl?r? ?evrilirik. M?n h?y?timizd?n art?q ?z q?z?l?m? tapm??am. Birc? ist?diyim odu ki, onu ham? il? b?l??d?r?m. Bu yax?nlarda hans?sa m?clisd? cavan bir q?z z?f?rana “sar??i??k” dedi. Dey?s?n, n?yl?s? qar???q sal?r. Y?qin pepsi-kolan?n t?sirind?ndi. Eybi yox, D?d? Qorqud demi?k?n, h?l? tam q?r?lmam???q, var?q. Z?f?ranl? plovumuz da yerind?di.

Z?f?ran qad?n kimi inc? v? ??ltaqd?
Z?f?ran ?r?b m?n??li “z?-fran” s?z?nd?n ?m?l? g?lib v? “sar? r?ng” m?nas?n? ifad? edir. Bu b?n?v??yi ?i??y? yem?yi sar? r?ng? boyad???na g?r? “z?-fran” ad?n? veribl?r.

Z?f?ran? ?dviyy?l?rin ?ah? hesab etm?k olar. Z?f?ran qad?n kimi inc? v? ??ltaqd?. Ad?t?n pay?z aylar?nda ?i??kl?y?n z?f?ran ?? t?nd q?rm?z? di?icikd?n v? ?? sar? erk?kcikd?n ibar?tdi. M?hz ?? q?rm?z? di?icik ?sl z?f?ran? t??kil edir. O son d?r?c? g?z?ldi. El? bil ?z g?z?lliyi v? m?n?vi q?vv?si il? ?trafdak?lara ac?q verir. Z?f?ran ba?qa ?dviyy?l?ri sevmir. Y?ni hans?sa yem?kd? ondan istifad? edil?rs?, o yaln?z t?k olmal?d?. ?z q?vv?sin? g?r? ?in jen?enin? b?rab?rdi.

Z?f?ran?n v?t?ni bar?sd? m??yy?n fikir ayr?l??? var. Hindistan, ?in, T?rkiy?, ?ran, Suriya kimi ?lk?l?r z?f?ran? d?nyaya b?x? ed?n yerl?r say?l?r. B?zi m?nb?l?r g?st?rir ki, ?r?b istilalar? n?tic?sind? z?f?ran Avropayacan yay?l?b. Haz?rda daha ?ox ?spaniyada, Fransan?n c?nubunda, ?taliyada, Kr?mda, Qafqazda v? Az?rbaycan?n Bilg?h q?s?b?sind? yeti?dirilir.

D?nya bazar?nda ?n keyfiyy?tli z?f?ran ?spaniyada bitir. M?s?l? oras?ndad? ki, z?f?ran?n n?vl?ri ?oxdu. T?bii ki, m?xt?lif iqlim ??raitind? yeti?diril?n z?f?ran?n keyfiyy?ti d? m?xt?lif olur. ?randan Az?rbaycana k?lli miqdarda a?a?? keyfiyy?tli mal g?tirilir ki, yerli Bilg?h z?f?ran? il? m?qayis? edil? bilm?z. ?span z?f?ran?n? m??hur “Rasa” firmas? sat?r. Z?f?ran ?dviyy?l?rin ?n bahal?s?d?. Orta ?srl?rd? bel? bir ifad? var idi: “Z?f?ran kimi bahal?”. Z?f?ran ?n ?ox i?l?n?n qara istiotdan qat-qat baha olub. Hindistan v? ?r?b ?lk?l?rind? z?f?randan n?inki ?dviyy?, h?m d? bahal? d?rman kimi d? istifad? edilirdi. Orta ?srl?rd? z?f?ran ?sas?n krallara, imperatorlara, Roma papalar?na veril?n ?n layiqli h?diyy?l?rd?n say?l?rd?. H?tta Almaniyada yalan?? z?f?rana g?r? insanlar? odda yand?r?rd?lar.

Bilg?h z?f?ran?n?n tarixi

Bir q?d?r tarix? n?z?r salsaq, m?lum olar ki, Az?rbaycanda art?q 9-cu ?srd? z?f?ran bec?rilirdi v? dig?r ?lk?l?r? ixrac olunurdu. Bizim ?ox q?dim v? maraql? z?f?ran m?d?niyy?timiz var. ?imali Az?rbaycanda ?sas?n Ab?eronda yeti?dirilirdi. S?b?bi is? sad?di. Z?f?ran quru v? isti iqlim ??raitini sevir, amma vaxt? g?l?nd? m?hz t?bii ya??? suyuna ehtiyac? var.
Ab?eronun da h?r yeri z?f?rana yaram?r. M?s?l?n, Zabrat?n v? ya L?kbatan?n gilli torpa??nda v? r?tub?tli ??raitind? tezlikl? ??r?y?r. M?hz buna g?r? 1927-ci ild? Bilg?h k?ndind? z?f?ran sovxozu yarad?l?b. Do?rudu, sovxozun b?y?k m?hsuldarl?qla i?l?diyini s?yl?m?k ??tindi, ??nki sovxoz 150 kiloqramacan m?hsul ver?nd? bu b?y?k u?ur say?l?rd?. Halbuki bir ne?? ?sr ?nc? bundan 100 d?f? art?q m?hsul almaq m?mk?n olurdu. Bunun s?b?bl?rini sovet iqtisadi sistemind?, z?f?ran ?k?nl?rin maraql? olmama??nda g?rm?k olar.

?sil s?b?b is? daha d?rind?dir. ?ox g?man ki, m?hsuldarl???n a?a?? d??m?si insan f?aliyy?ti il? ba?l?d?. ?nsan?n Ab?eronun ?v?zolunmaz ekologiyas?na vurdu?u ziyan? he? bir pulla ?l?m?k olmaz. Maddi nem?tl?r dal?nca qa?an v? ?z rahatl???na g?r? ?traf m?hiti korlayan dig?r bir y?rt?c? tapmaq ?ox ??tindi. Ab?eronun m?hitinin d?yi?m?si t?kc? z?r?rli madd?l?rin, zir-zibilin artmas? v? havan?n, suyun ?irkl?nm?si il? ?laq?dar deyil. Hans?sa nisb?tin pozulmas? da ?traf m?hiti d?yi?dirir. ?nsan ?vlad? Ab?eronda suyun s?viyy?sini art?r?b v? bununla da yerli bitkil?rin yeti?dirilm?sin? ?ng?l t?r?dib. Suyun art?ql??? ?ncirin, ?z?m?n ?irnisinin azalmas?na, zeytunun ya?l?l???n?n a?a?? d??m?sin?, z?f?ran?n ??r?m?sin?, p?st?nin yoxa ??xmas?na g?tirib ??xar?r.

F?nd?q q?d?r balaca, alma kimi b?y?k
Z?f?ran so?anaql? zanbaq?i??klil?r f?sil?sind?n olan ?oxillik bitkidi. So?anaqlar h?m adi f?nd?q q?d?r balaca, h?m d? alma kimi b?y?k ola bilir. Torpaq alt?ndan ??xar?lan so?anaq t?nd q?hv?yi r?ngd? olur. ?z?rind?ki qab?qlar soyulduqca a?a??da qalan qab?qlar?n r?ngi a??q q?hv?yiy? ?evrilir. Deyirl?r ki, so?anaqdan ??xan h?r qab?q qat? onun ne?? il torpaq alt?nda qalmas?na d?lal?t edir. H?r so?anaq orta hesabla 1 g?l verir, amma b?y?k so?anaqlar 2 g?l d? ver? bil?r.

So?anaqlar b?l?nm? yolu il? art?r. ?z?nd?n 2 g?l ver?n so?anaq m?tl?q h?min il par?alan?r, bir n?v balalay?r. H?r m?vs?md? so?anaqlar? yerd?n ??xar?b aralamaq, t?mizl?m?k v? qurutmaq g?r?kdi. Bu i?i iyun-avqust aylar?nda g?rm?k olar. H?dd?n art?q balalam?? so?anaqlar torpaqda uzun m?dd?t qalanda m?hsul vermir v? ?riyib yoxa ??x?r. H?m?inin torpaqdan ??xm?? z?f?ran?n yerinin d?yi?dirilm?si m?sl?h?t g?r?l?r. So?ana??n a?a?? hiss?sind? d?rin ??k?klik var. Sentyabr-oktyabr aylar?nda havada r?tub?tin artmas? il? ?laq?dar z?f?ran k?k atma?a ba?lay?r v? yuxar? hiss?sind?n h?nd?rl?y? 20-25 santimetr olan ya??l hiss? ?m?l? g?lir. H?rd?nbir r?tub?t art?q olanda ya??l hiss?nin ?n h?nd?r s?viyy?y?, y?ni 50-70 santimetr? ?atd??? m??ahid? olunur. Ola bil?r ki, bu halda z?f?ran g?l? ?m?l? g?lm?sin. T?bi?td? h?r ?ey d?z m?t?nasibdi. Bitkinin ya??l hiss?si onun k?k?n? uy?un olmal?d?. Bu halda z?f?ran g?l? tam d?qiqliyi il? ?m?l? g?lir.

Z?f?ran m??yy?n s?ra il? ?kilm?lidi ki, aralar?nda ?m?l? g?l?n alaq otlar?n? t?mizl?m?k m?mk?n olsun, ??nki z?f?ran tapdanma?? sevmir. 1 kiloqram quru z?f?ran?n al?nmas? ???n, m?xt?lif m?nb?l?rin g?st?rdiyin? g?r?, 100 min, 300 min ?i??yin y???lmas? t?l?b olunur.

Z?f?ran?n qurudulmas? x?susi m?har?t t?l?b edir. Adi ??raitd? di?icikl?ri qaranl?q v? quru yerd? qurutmaq olar. ?spaniyada z?f?ran? i??risind? k?z?rdilmi? k?m?r olan x?susi ?l?kl?rd? 15-20 d?qiq? saxlamaqla qurudurlar. Qurudulmu? z?f?ran? a?z?ba?l? ???? qabda saxlamaq g?r?kdi. Quru v? qaranl?q yerd? o, t?rav?tini 10-15 il saxlaya bilir.

?kin sah?l?ri olmayan v? bina evl?rind? ya?ayan insanlar ?z g?z?l g?l?n? g?r? z?f?ran? b?z?n dib??kl?rd? yeti?dirirl?r. Bu zaman bir s?ra probleml?rl? qar??la??rlar. Bir-iki il g?l ver?n so?anaq ???nc? il yoxa ??x?r, ??r?y?r. S?b?bi sad?di. B?t?n so?anaqlar?, t?r?v?zl?ri quru qumda uzun m?dd?t saxlamaq olur. Z?f?ran so?ana?? da t?bii ??raitd? ?z?n? g?z?l hiss edir. Art?q r?tub?t ona ziyand?. Dib??kd? ola bil?r ki, insan t?r?find?n suvar?lan v? ya ya??? alt?nda qalan so?anaq b?t?n il boyu r?tub?td?n ?zab ??kir v? m?hv olub gedir.

?g?r g?z?l g?l?n? g?r? dib??kd? z?f?ran ?km?k ist?yirsinizs?, onda h?r il so?an?n dib??kd?n ??xar?l?b qurudulmas? v? avqustun sonunda t?z?d?n ?kilm?si m?sl?h?tdi. Q?tiyy?n dib??yin suvar?lmas?na yol verm?k olmaz. Yaln?z oktyabr ay?nda bu m?mk?nd?.

Z?f?ran d?rmand?

Z?f?ran xo? ?hval-ruhiyy? ?m?l? g?tirir. Z?f?ran?n t?rkibind? ?sas?n iki madd? var: pikrokrosin v? krosin. Pikrokrosin par?aland?qda efir ya?lar?n? ?m?l? g?tirir. Krosin is? z?f?ran?n boyay?c? madd?sidi.
Z?f?ran?n m?alic?vi ?h?miyy?ti bar?d? ?ox yaz?l?b. ?lk n?vb?d? o, insan?n beyin-sinir sistemin? t?siri il? se?ilir. Z?f?ran insandak? xo?b?xtlik hormonu serotoninin miqdar?n? art?r?r, xo? ?hval-ruhiyy? ?m?l? g?tirir, tonusu y?ks?ldir. S?zs?z ki, z?f?ran ?r?k-damar sistemini m?hk?ml?ndirir. M?d?-ba??rsaq x?st?likl?rind? ?v?zsizdi. Onu iyl?m?k ba?a?r?s?n?, g?y ?sk?r?yi v? a?ciy?r x?st?likl?rini aradan qald?r?r. Qaraciy?r v? ?d kis?sinin f?aliyy?tin? ?ox m?sb?t t?sir edir. Qad?nlar?n hormonal sistemini t?nziml?yir, ayba??lar?n normaya d??m?sin? k?m?k edir. Do?umu gecik?n hamil? qad?nlara b?y?k miqdarda verildikd? bu prosesi s?r?tl?ndirir, amma x?susi ehtiyat t?l?b edir.

B?zi m?bahis?li m?qamlar da m?vcuddu. M?s?l?n, Oruc ?badl? ?z?n?n “Z?f?ran” kitab?nda balla qar??d?r?lm?? z?f?ran?n b?yr?k da??n?n t?k?lm?sind? rolunu qeyd edir. Xalq t?bab?ti d? bunu t?sdiql?yir. Orta ?sr m?nb?l?ri is? z?f?ran?n b?yr?kl?r ???n z?r?rli oldu?unu g?st?rir. Tez-tez yeyildikd? i?tahan? azald?r v? ba?a?r?s? verir. ?ox b?y?k dozalarda insan h?yat? ???n t?hl?k?lidi. Orta hesabla h?r ail? ?zv?n? illik norma 1 qram m??yy?n edilib. B?zi ciddi x?st?likl?rd? bu norma yuxar? da ola bil?r. ?mumiyy?tl? z?f?ran?, ?mumiyy?tl? h?r bir ?dviyy?ni istifad? ed?rk?n ehtiyatla davranmaq g?r?kdi, art?ql??a he? bir halda yol verm?k olmaz. ?dviyy?l?r h?ddind?n ziyad? i?l?dil?nd? orqanizm? ?ox b?y?k ziyan vura bil?r.

Z?f?ran b?d?n? quruluq v? istilik verir. Onun m?alic?vi ?h?miyy?tini h?l? q?dimd?n bil?nl?r z?f?ran? milli m?tb?ximizd? v? ?irniyyatlarda gen-bol istifad? edibl?r. B?t?n Az?rbaycan m?tb?xinin ?sas?n? m?hz z?f?ran t??kil edir, ??nki h?m d? g?z?l r?ng? malikdi. Plov, piti, halva, ??k?rbura v? paxlavada istifad? edilir.

Yem?kl?rd? v? m?alic?vi reseptl?rd? z?f?randan istifad? ed?nd? onun keyfiyy?tin? fikir verm?k g?r?kdi. Bazarda z?f?rana b?nz?r ?dviyy?l?r ?oxdu. Z?f?ran k?skin iyiyl?, t?nd-q?rm?z? r?ngiyl? se?ilir.

?nsan do?uldu?u g?nd?n n?yis? axtar?r. Kim?s? pul, var-d?vl?t, kim?s? ?an-??hr?t laz?md?. ?oxlar? is? malik oldu?unu ?z ayaqlar? alt?nda se?? bilmir. M?n ?z x?zin?mi tapm??am v? bu q?z?l insanlar? xo?b?xt etm?k q?dr?tind?di.

?smay?l ?SMAYILOV

Fotolar? m??llif Bilg?hd?ki ba? evl?rind? ??kib.


   Дек 23

Z?F?RAN. RAHAT H?YAT B?TK?S?N? XALQA NEC? QAYTARMALI, автор: zeferan

K?nd T?s?rr?fat? Nazirliyi qeyri-neft sektorunun 2008-2012-ci ill?r? hesablanm?? inki?af? d?vl?t strategiyas?na uy?un olaraq z?f?ran bitkisinin ?kin sah?l?rini art?rma?? planla?d?r?r. ?qtisadi ?nki?af Nazirliyi d? z?f?ran??l???n inki?af?nda maraql?d?r v? fermerl?r? bu m?qs?dl? g?z??tli kreditl?r veril?c?yini b?yan edib. Lakin ??xsi t?s?rr?fatlarda d?nyan?n ?n bahal? ?dviyyat?n?n yeti?dirilm?sind? insanlar maraql?d?rlarm?? D?nya bazar?nda z?f?ran? sata bil?rikmi? Bu suallar z?f?ran??l??a maraq g?st?r?nl?ri d???nd?rm?y? bilm?z.
Z?f?ran x?r??ng h?ceyr?l?ri il? u?urlu m?bariz? apar?r

Z?f?ran Az?rbaycanda ?srl?rl? yeti?diril?n v? sevil?n ?dviyyatlardan biridir. 9-cu ?srd?n bec?rildiyi b?lli olan z?f?ran yerli ?hali ???n ?n g?lir g?tir?n sah?l?rd?n olub. Bir s?ra statistik m?lumatlara g?r?, 19-cu ?srd? Bak?dan xarici ?lk?l?r? 1000 pud (16 ton) haz?r m?hsul yollan?rd?. D?nyan?n z?f?ran n?h?ngi – ?spaniya m?asir texnologiyalar?n k?m?yi il? bu r?q?md?n a?a?? g?st?riciy? malikdir. Z?f?ran d?nyada ?n bahal? ?dviyyatd?r. Onun bir qram? keyfiyy?tind?n as?l? olaraq d?nya bazar?nda 5-25 dollar aras? d?yi?ir.

Neft s?nayesinin 19-cu ?srd?n ba?layaraq s?r?tli inki?af? z?f?ran??l??a ciddi z?rb? vurdu. Z?f?ran y???m? el? bug?n?d?k ild?n-il? azalmaqda davam edir.

Do?rudur, SSR? zaman?, 1927-ci ild? Bilg?h k?ndind? 90-c? ill?rin ortalar?nacan m?vcud olan «Z?f?ran» sovxozu yarad?ld?. Ancaq sovet ill?rind? d? z?f?ran?n y???m? azalan x?tt ?zr? gedib. Z?f?ran?n keyfiyy?ti ?ox y?ks?k olsa da, m?vcud ?n?n?l?rl? m?qayis?d? k?miyy?ti son d?r?c? az idi. Sovxoz yarad?landa 242 hektar sah?d? yerl??irdi v? 1941-ci ild? 429 kq. quru m?hsul y???ld??? haqda m?lumatlar var. Lakin sovxozun torpaq sah?l?ri art?q 1970-ci ill?rd? 130 hektaracan, m?hsul y???m? is? orta hesabla 150 kiloyacan azal?r. ?z? d? z?f?rana c?mi 55 hektar sah? ayr?lm??d?, qalan torpaqlar bitki?ilik, heyvandarl?q, ba???l?q m?qs?dil? istifad? edilirdi. Z?f?rana 50 n?f?r? yax?n adam qulluq edirdi, lakin m?hsul y???m? zaman? i?? yerli ?hali c?lb olunurdu. ?hali ?sas?n z?f?ran?n y???m? v? t?mizl?nm?sind? i?tirak edirdi. Z?faran dey?nd? sonda bitkinin ?i??yind?n al?nan 3 al-q?rm?z? tell?rin qurudulmas? zaman? al?nan ?dviyyat n?z?rd? tutulur. Sovet d?vrund? qram? 55 sovet q?piyin? sat?lan z?f?ran daha ?ox d?vl?t sifari?i il? paylan?rd?. Haz?rda sovxozun, dem?k olar ki, b?t?n torpaqlar? ?haliy? paylan?b.

O ill?rd? Bilg?hd? quru buxar vasit?sil? z?f?ran? qurudan x?susi sex, z?f?ran ?z?rind? t?dqiqat aparan elmi laboratoriya da vard?. El? o zaman Bak?da bioloji elml?r doktoru Fikr?t Abdullayev d? f?aliyy?t g?st?rib. Sonralar o, Meksikaya ged?r?k Mexiko Tibb Universitetinin «Eksperimental onkologiya» laboratoriyas?na r?hb?rlik edib. F.Abdullayev ?min idi ki, z?f?ran x?r??ng h?ceyr?l?ri il? u?urlu m?bariz? apar?r. Onun b?t?n t?dqiqatlar? z?f?ran vasit?si il? x?r??ng? qar?? d?rman haz?rlanmas?na y?n?lmi?di. T??ss?f ki, 2006-c? ild? alim d?nyas?n? d?yi?di v? t?dqiqatlar?n? sona yetir? bilm?di.

D?nya z?f?ran bazar?n?n v?ziyy?ti

Z?f?ran ?spaniya,Yunan?stan, ?taliya, Hindistan, ?fqan?stan, Fransan?n c?nubu, Kr?m, Az?rbaycanda yeti?dirilir. B?zi ?r?b ?lk?l?ri, h?m?inin ?in z?f?ran istehsal?n? qurma?a ?al???r. Burada ?fqan?stan?n u?urlar? g?z qaba??ndad?r, talibl?rin hakimiyy?ti devril?nd?n sonra bu ?lk?d? «Z?f?ran narkotikl?rin ?v?zin?» proqram? ??r?iv?sind? ?sil z?f?ran bumu ya?an?r. ?fqan k?ndlil?ri heroin yeti?dirm?kd?n imtina ed?r?k Q?rb d?vl?tl?rinin d?st?yil? vur-tut 5-6 il? z?f?ran??l?q sah?sind? b?y?k u?urlar ?ld? edibl?r. ?ndi ?fqan?stan d?nya bazar?nda ild? bir tona yax?n qurudulmu? z?f?ran sat?r.

Lakin d?nya bazar?na ?n ?ox z?f?ran ??xaran ?lk? ?rand?r. Burada ild? 200-230 ton haz?r m?hsul istehsal edilir. ?ran z?f?ran??l???n?n ?n ciddi problemi is? m?hsulun laz?mi qabla?d?rmas?n?n olmamas?d?r, lakin bu sah? ?zr? son 5-6 ild? d?vl?t inki?af proqram? q?bul edildib. ?randa z?f?ran??l?qla ba?l? probleml?ri i??qland?ran informasiya strukturlar?, z?f?ran istehsal??lar?n?n m?xt?lif qurumlar?, z?f?ran? qabla?d?ran infrastruktur yarad?l?b. Son zamanlara q?d?r d?nya z?f?ran alver?il?ri ?ran z?f?ran?n?n 1 kiloqram?n? 300 AB? dollar? civar?nda al?b 10 d?f? baha sat?rd?lar.

?randa alver?il?rin yerli m?hsulun ucuz v? n?zar?tsiz al???na qar?? m?bariz? aparan Z?f?ran ?xracat??lar Birliyi d? f?aliyy?t g?st?rir, ??nki m?hsulun ucuz sat?lmas? yerli ?ran fermerl?rini m?flisl??dirir, ?lk?d? i?sizliyi art?r?r. 2005-ci ild? M??h?d ??h?rind? qeyri-d?vl?t Z?f?ran ?xrac? ?nki?af Fondu da yarad?l?b. Bu qurumu yerli ?irk?t v? istehsal??lar ?ran z?f?ran?n? d?y?r-d?ym?zin? alan n?h?ng xarici monopoliyalar?n qar??s?nda davam g?tirm?k ???n yarad?b.

?randa z?f?ran??l???n d?vl?t inki?af proqram?n?n i?inin n?tic?l?ri ?z?n? art?q 2006-2007-ci ill?rd? g?st?rdi, y?ni ?lk?d? z?f?ran?n qiym?tini art?rmaq m?mk?n oldu. Probleml?rsiz d? ?tm?di. Qabla?d?r?lm?? halda bir q?d?r bahal? z?f?ran? almaq, g?r?n?r ki, z?f?ran sah?sin? n?zar?t ed?n t??kilatlara o q?d?r d? ?l vermir. Haz?rda onlar ?fqan z?f?ran?n? d?nya bazar?na ??xar?rlar. ?fqanlar ?zl?ri d?, laz?m? q?d?r z?f?ranlar? olmasa da, ?randan qa?aqmal??l?q yolu il? qabla?d?r?lmam?? z?f?ran alaraq onu h?min t??kilatlara sat?rlar.

?ran K?V-l?rinin m?lumat?na g?r?, z?f?ran yeti?dir?n fermer t?s?rr?fatlar?nda 120 min insan ?al???r. Orta hesabla da 1 hektar sah?d?n 2,5-6 kq. qurudulmu? m?hsul y???l?r. ?n y?ks?k g?st?rici is? ?ran?n Xorasan ?yal?tind? ?ld? edilir. Bu yerl?rin z?f?ran? ?z keyfiyy?tin? v? m?alic?vi x?susiyy?tl?rin? g?r? d?nyada adla tan?n?r.

?ran K?V-l?rinin z?f?ran ixrac? haqq?nda yayd??? m?lumatlarda kifay?t q?d?r ziddiyy?tl?r olsa da, bir m?s?l? tam ayd?nd?r: b?y?k ?razil?rd? z?f?ran yeti?dir?n ?ran m?hsulun qabla?d?r?lmas?, reklam? v? sat??? il? ba?l? ?oxlu probleml?rl? ?zl??ir.

?randan f?rqli olaraq ?spaniya xeyli az z?f?ran yeti?dirir, lakin onun m?hsulu ?ox keyfiyy?tli v? bahad?r. El? h?min ?ran m?nb?l?ri bildirir ki, ispan ?irk?tl?ri y?ks?k keyfiyy?tli Xorasan z?f?ran?n? ucuz qiym?t? al?b Avropa bazar?nda baha qiym?t? ispan z?f?ran? ad? alt?nda sat?rlar. ?spaniya bu m?s?l?y? ?ox ciddi yana??r, bu bahal? ?dviyyat?n m?alic?vi xass?l?rini laboratoriya ??raitind? ?yr?nir v? ?n m?asir ?sullar? t?tbiq edir. M?s?l?n, ispanlar 1 hektar sah?d?n 20 kilo m?hsul al?rlar. Az?rbaycan ?zr? m?lum olan ?n y?ks?k g?st?rici 1878-ci il? t?sad?f edir – 11 kq. Haz?rda is? h?m ?ran, h?m d? Az?rbaycanda 1 hektardan 5-6 kilodan art?q quru z?f?ran almaq m?mk?n olmur.

Z?f?ran??l???n canlanmas? Ab?eron ?halisinin i?sizlik problemin? ciddi t?sir ed? bil?r

Son zamanlar m?tbuatda z?f?ran??l???n b?rpas? haqda ?oxlu yaz?lara rast g?linir. Z?f?ran qeyri-neft sektorunun inki?af? proqram?nda, s?zs?z ki, ?n ?midverici sah?l?rd?ndir. Z?f?ran??l???n canlanmas? ?n az? Ab?eron ?halisinin i?sizlik problemin? ciddi t?sir ed? bil?r. Ab?eronda z?f?ran??l?q ?n?n?l?ri g?cl?d?r, lakin ba?qa b?lg?l?rd? d? sah?ni inki?af etdirm?k olar. A?cab?di, Ucar, Masall? kimi rayonlarda z?f?ran yeti?dirilir, lakin z?f?ran?n m?hsuldarl?q v? keyfiyy?t m?s?l?l?ri h?l? kifay?t q?d?r ?yr?nilm?yib.

Z?f?ran t?ss?rr?fatlar?n?n b?rpas? el? d? ??tin proses deyil, ??nki Az?rbaycanda bu m?hsulun yeti?dirilm?si ???n ideal ??rait var. O, sulamaya ehtiyac duymur, ya???la qidalan?r. Z?f?ran ?kin?iliyind? he? bir kimy?vi madd?nin t?tbiqi m?mk?n deyil, bu halda so?anaqlar m?hv olur v? ya bitki g?l a?m?r. Bu faktlar z?f?ran t?tqiqatlar? vasit?siyl? tam t?sdiql?nib. Z?f?ran ekoloji c?h?td?n tam t?miz, m?alic?vi bitkidir.

Lakin z?f?ran istehsal?n?n da ?z ??tinlikl?ri var. Haz?rda ?lk?mizd? kifay?t q?d?r z?f?ran so?ana?? yoxdur. So?anaqlar? xaricd?n almaq laz?m g?l?c?k, bu da vaxt itkisi dem?kdir. Z?f?ran??l?qla m???ul ola bil?c?k m?t?x?ssisl?rin say? kifay?t q?d?r deyil, d?nya bazar?nda r?qab?t apara bil?c?k t?s?rr?fatlar yaratmaq ???n z?f?ran ?kinin? min hektarlarla torpaq sah?l?ri ay?rmaq t?l?b olunur. ?n y?ks?k keyfiyy?tli z?f?ran is? Ab?eronun Bilg?h k?ndind? yeti?dirilir. Bu zonada bo? torpaq sah?l?rini z?f?ran ?kinin? haz?rlamaq v? z?f?ran??l?qda b?y?k s?ri?t?si olan, lakin sat?? bazar? olmad???ndan m?s?l?y? el? d? ?h?miyy?t verm?y?n yerli ?halini bu i?? c?lb etm?k laz?md?r.

Z?f?ran??l???n inki?af?yla ba?l? ?n ciddi problem onun d?nya bazar?nda sat??? il? ?laq?li olacaq. Yuxar?da deyildiyi kimi, z?f?ran biznesinin d? ?z probleml?ri var. ?spaniya bu ?dviyyatdan d?nya z?f?ran?n?n 95 faizini istehsal ed?n ?randan daha ?ox maliyy? qazan?r, ??nki z?f?ran?n reklam? v? y?ks?k keyfiyy?t standartlar?n? t?min ed? bilib. Buna g?r? d? he? z?f?ran?n istehsal?na bel? ba?lamadan bizim z?f?ran?n ad?n?n tan?nmas? v? brendinin yarad?lmas? ?zr? i?l?r g?rm?k laz?md?r. 5-6 il? z?f?ran t?s?rr?fatlar?n? b?rpa etm?k olar, lakin bu m?dd?t d?nyan?n bizim z?f?ran? tan?mas? ???n kifay?t etm?z. Bu i?? el? bu g?n, bu saat ba?lamaq laz?md?r.

?lb?tt?, z?f?ran?n h?tta ?lk? daxilind? t?bli?in? d? ehtiyac var, ??nki ?halinin bir hiss?si bu m?hsulun istehsal?n?n azalmas? v? onun daha ucuz ?dviyyatlarla ?v?zl?nm?si s?b?bind?n z?f?randan uzaq d???b. H?tta biz ild? yar?m ton z?f?ran istehsal ed? bils?k bel?, ?n az? daxili bazardan keyfiyy?tsiz ?ran z?f?ran?n? s?x??d?ra bil?rik. H?m d? Az?rbaycanda turizmin inki?af? da z?f?rana olan t?l?bat? art?ra bil?r. Z?f?ran?n ?lk?nin milli s?rv?ti olmas? haqda h?m daxili, h?m xarici imkanlardan istifad? ed?r?k m?lumatland?rma i?i aparmaq ?h?miyy?tlidir.

?nternetd? he? olmasa birc? z?f?ran sayt?m?z?n i?l?m?si pis olmazd?

T?bli?at i?inin nec? t??kil edilm?si d? ?h?miyy?t k?sb edir. ?nternetd? he? olmasa birc? z?f?ran sayt?m?z?n i?l?m?si pis olmazd?. Sonralar onu z?f?ran m?s?l?sini daha ciddi ara?d?ran b?y?k quruma da ?evirm?k olar. Bu qurum z?f?ran??l???n tarixi il? ba?l? materiallar?n toplanmas? v? z?f?ran ?n?n?l?ri g?cl? ?lk?l?rl? ?m?kda?l?q m?s?l?l?ri il? m???ul olmal?d?r. T?bii ki, ?ox bel? sayt yaratmaq olar, sad?c? bunun?un d?vl?tin ki?ik qrantlar?na ehtiyac duyulucaq. B?lk? d? turist ?irk?tl?ri bu m?s?l?d? maraql? olmal?d?r, ??nki z?f?ran ?z g?z?lliyi il? h?r bir xarici qona?? ?lk?miz? c?lb ed? bil?r.

Z?f?ran? ixrac ed?n ?lk?l?rd? z?f?rana h?m d?vl?tin, h?m d? z?f?ran ?irk?tl?rinin d?st?yi ?ox g?cl?d?r: laboratoriyalar, institutlar, onlarla v? y?zl?rl? sayt, informasiya qurumlar?, QHT-l?r bu m?s?l? il? m???uldurlar.

Az?rbaycan?n d?nyada z?f?ranla ba?l? ad?n?n hallanmas? he? d? futbol y??mas?n?n Avropa v? d?nya ?empionatlar?nda u?ur qazanmas?ndan gerid? qalan m?s?l? deyil. Sad?c? bu sah?d? u?ur qazanmaq daha asan v? daha g?lirlidir.

Z?f?ran?n mental ?h?miyy?ti

Az?rbaycan xalq?n?n milli ??urunda z?f?ran h?mi?? ?min-amanl?q v? daxili rahatl?q r?mzi olub. T?sad?fi deyil ki, Bak?n?n q?dim gerbind? belind? z?f?ran ?i??yi olan d?v? t?svir edilib. ?ndi bel? vacib ?h?miy?tli bitki diqq?td?n k?narda qal?r.

Yax?n g?l?c?kd? xalq?n s?rv?tini ona qaytarmaq, z?f?ran?n ?hali aras?nda t?bli?i, bu sah? ?zr? b?yuk bir arxiv yaratmaq, t?hqiqatlar aparmaq ?slind? rahat h?yata, sakitliy? v? ?sil firavanl??a d?n?? olard?.


   Дек 23

KE?M?? «Z?F?RAN» SOVXOZUNUN SAB?Q D?REKTORU VAQ?F ZEYNALOV: «Z?F?RAN HARAM?ILI?I SEVM?R», автор: zeferan

?smay?l ?SMAYILOV
ismail_i@rambler.ru

S?hb?timiz g?zl?diyimd?n d? yax?? al?nd?: s?mimi, isti. El?-bel?, z?f?ran vur?unu adamlar kimi qar??-q?r??ya ?yl??ib d?rdl??dik…

***

M?sahibim Vaqif Zeynalov 1944-c? il Bilg?hd? anadan olub. ?ndiki Neft Akademiyas?n? 1967-ci ild? bitirib. 10 il neft?i m?h?ndis kimi m?d?nd? ?al???b. 1974-c? ild? k?nd t?s?rr?fat?na ?a??r?? ?sas?nda Bilg?hd?ki «Z?f?ran» sovxozuna g?lib. 1978-ci il? q?d?r sovxozda t?hl?k?sizlik texnikas? ?zr? m?h?ndis, 1978-1990-c? ill?rd? ba? m?h?ndis v? direktorun m?avini v?zif?sind? ?al???b. 1990-c? ild? direktor v?zif?sin? t?yin edilib. Haz?rda ?z ??xsi t?s?rr?fat?nda z?f?ran ?km?kl? m???uldur.

1927-ci ild? q?dim z?f?ran yeti?dirm?k ?n?n?si olan Ab?eronun Bilg?h k?ndind? yarad?lm?? «Z?f?ran» sovxozu is? daha yoxdur. 130 hektarl?q sovxoz qar???q t?s?rr?fatm??: burada maldarl?q, bitki?ilikl?, g?l??l?k d? m???ul olublar. Statistikaya g?r?, sovxoz ?n yax?? d?vr?nd? 150 kilo quru z?f?ran t?hvil verib. 1990-c? ill?rin ortalar?nda sovxoz da??l?b. Torpaqlar? da ?haliy? paylan?b.

- Bu il azd?r da z?f?ran?

- Azd?r. Ya??? olmad?, bu il m?hsul yoxdur. Z?f?ran yaman bahala?acaq.

- Qald?q ?ran z?f?ran?n?n ?midin?. Deyirl?r, d?nyan?n ?n g?z?l z?f?ran? Xorasanda bitir. Amma dey?s?n, he? buralara g?lib ?atm?r.

- ?randa suyunu al?r, sonra d?st? il? ziv?d?n as?r, ya da s?rirl?r. Quruyur, pu?al?n? da sat?rlar biz?. Biz? dey?nd?, sat??a verirl?r.

- Suyunu nec? al?rlar? Ona g?r? bel? keyfiyy?tsiz olur?

- M?n bil?ni, isti suya sal?b sonra qurudurlar… Keyfiy?tsizdir. N? r?ngi var, n? d? tam?. Sovxoz zaman? «Az?rbakaleya» deyil?n t??kilat vard?, onlar 100 kilo ?ran z?f?ran? alm??d?. Sata bilm?dil?r, g?nd?rdil?r biz?. Bizim z?f?rana qat?b «Bilg?h z?f?ran?» ad? il? satd?lar getdi.

- Sovxoz vaxt? n? q?d?r sah?d? z?f?ran ?kilirdi?

- M?n i?l?y?n d?vrd? 55 hektar sah?d? z?f?ran ?kilirdi. SSR? vaxt? idi, ancaq K?nd T?s?rr?fat? Nazirliyinin b?lg?s? il? sat?l?rd?. Sovxoza s?r?ncam g?lirdi, biz d? onun ?sas?nda payla?d?r?r, biskvit, karamel fabrikl?rin? verirdik. Bir hiss?si d? tibbi m?qs?dl?r ???n istifad? edilirdi. Rusiyaya da yollay?rd?q. Qalan? azad sat??a ??xar?l?rd?.

- Qiym?ti n? q?d?r idi?

- Qram? 55 q?piy?. 1 kilosunun d?vl?t qiym?ti 550 sovet manat? idi. 1 qraml?q x?susi paketl?r? qabla?d?r?b sat??a 55 q?piy? verirdik.

- Bu 55 hektar torpaqda z?f?rana n? q?d?r adam qulluq edirdi?

- Haradasa 50 n?f?r. ??i he? c?r ?atd?ra bilmirdil?r. ?n a??r? alaq t?mizl?m?k idi, ??nki ?l ?m?yind?n istifad? olunurdu. Sovet da??landa i??i q?vv?si azald?, ?atd?ra bilm?dik, ot h?r yeri basd?. M?cbur olub texnikan? yeritdik sah?l?r?. So?anaqlar da bel?c? m?hv olub getdi. Z?f?ran haram??l??? sevmir.

- Z?f?ran?n nec? y???rd?z, nec? qulluq edirdiz ona?

- ?t?n ?srin 60-c? ill?rin? q?d?r ?ll? ?kilib. Sonra kartof ?k?n ma??n? t?kmill??dirdik, onunla ist?nil?n so?ana?? ?km?k m?mk?n idi. Amma z?f?ran?n so?ana?? balaca oldu?undan ?l ?m?yind?n tam imtina m?mk?n olmurdu. Ma??n?n arxas?nda 4-5 qad?n ?yl??ir, so?ana?? ?ll? s?pirdil?r. Bu ?sul ?l ?m?yini y?ng?ll??dirirdi, amma h?min keyfiy?t al?nm?rd?. Bir d? g?r?rd?n qad?n?n ba?? qar??d? s?hb?t?, bir yer? kom, bir yer? seyr?k d??d?, bir yer? he? d??m?di. Bel?d? m?hsul az olurdu.

M?n art?q direktor olanda d?d?-baba ?sulu il? ?kdim. M?s?l?mi b?roya qoydular, dedil?r, plan doldurmad?n, az sah? ?kdin. M?n d? qay?td?m ki, qarda?, s?n m?nd?n m?hsul ist?mirs?n, neyl?yirs?n n? q?d?r sah? ?kir?m? Bir hektar? d?zg?n ?kib 10 hektar?n m?hsulunu verir?m.

C?mi 6 hektar ?kdim, v? 50 hektar?n m?hsulunu ald?m. Vacibi ?kin m?hsulunun keyfiyy?tli olmas? v? d?zg?n ?kindir. ?ox ?ziyy?tli i?dir. ?z?n ki ?kirs?n, h?r ?eyi d? bilirs?n, bir par?a torpa??n var, g?r n? q?d?r ?ziyy?t ??kirs?n.

- H?, m?hsul vaxt? g?l?nd? ham?m?z d???r?k ?st?n?, he? y???b ?atd?ra bilmirik.

***

?ox q?rib? xasiyy?ti var bu z?f?ran?n. El? bil insan ?lind?n q?vv?t al?r. He? texnikan? sevmir. ?ll? ?kilir, ?ll? y???l?r, ?ll? t?mizl?nir. So?ana?? tapdasan v? ya ya??l?n? ?zs?n, inciy?c?k, m?hsul verm?y?c?k. Lap ??ltaq qad?n kimidir, g?r?k naz? il? oynayasan.

***

- Deyir?m rayonlarda he? bitmir e z?f?ran, niy??

- M?n sovxoz vaxt? saman ba?lay?rd?m rayonlarda. ?amax?da tax?l yerl?rini ?umlay?rd?lar. ?umun i??risi il? g?zirdim, g?rd?m ki, z?f?ran so?ana??. Soru?dum bu n?dir bel?? Dedil?r b?s z?f?rand?r, yaban? bitir.

Bir d?f? d? Ab?eronun birinci katibi Tamara H?mb?tova z?ng el?di sovxoza ki ma??n g?nd?rin, bir-iki ye?ik z?f?ran var, yollayaq siz?. Getdill?r bu z?f?ran? g?tirdil?r. G?l? ?? bizim z?f?ran boyda, r?ngi d? yerind?. Di g?l, q?rm?z?s?, y?ni z?f?ran?n istifad?y? yararl? yeri yoxdu i?ind?. Ancaq sar? erk?kcikl?ri var ki, o da boyadan ba?qa bir ?ey? yaram?r. Soru?dum haradan y???l?b, dedil?r Alt?a?acdan. Yaban?d?r bu. Dem?li, biz? laz?m olan bu q?rm?z?n? almaq ???n m?hitd?n d? ?ox ?ey as?l?d?r. O m?hitd? q?rm?z? inki?af el?mir. ?axta olan yerdir, b?lk? onun da t?siri olur.

Yerd?n yer? f?rq var. Bilg?hd? ?kil?n z?f?ran al-q?rm?z? olur, Ma?ta?ada ?kil?n z?f?ran?n r?ngi ??hray?ya ??kir.

- ?? ?ox olurdu y?qin…

- B?s n?? H?, y??d?n z?f?ran?, b?s ar?tma??, qurutma??? O vaxt el? g?n olurdu ki, 1,5-2 ton g?l y???rd?q, ar?tma?a imkan?m?z olmurdu. Ona g?r? d? sovxozda 3-4 yerd? x?susi m?nt?q?l?r a??lm??d?. G?ll?ri camaata paylay?rd?lar. Kimin g?c? n?y? ?at?rd?sa, 5-10 kilo apar?rd? v? ail?likl? ar?td?y?rd?lar.

-Siz bilirdiniz oradan n? q?d?r haz?r m?hsul ??xacaq?

- Bunu biz laboratoriya ??raitind? t?mizl?yirdik v? t?yin edirdik ki, 1 kilo g?ld?n haradasa 80 qram ya? m?hsul al?n?rd?. ?g?r 5 kilo g?l aparm?sansa, 400 qram haz?r m?hsul verm?lis?n. Bu i?? g?r? d? onlara ?m?khaqq? od?nilirdi. D?zd?r, o?urluq da olurdu. Y?ni suyu ax?amdan z?f?rana vururdular, ?i?irdi v? ??kid? art?q al?n?rd?. Tamara H?mb?tovan?n vaxt?nda dedil?r ki, ?haliy? paylamay?n, k?hn? bir ferma vard?, onun h?y?tind? m?nt?q? a?d?lar, camaat? c?lb el?dil?r.

?agirdl?ri, m?xt?lif idar?l?rd?n i??il?ri g?tirirdil?r. Di g?l, h?min keyfiyy?t al?nm?rd?. Maddi maraq olmad???ndan i? getmirdi. Sonradan m?nt?q?l?ri l??v el?dil?r, m?cbur oldular yen? d? g?l? camaata paylad?lar.

***

Sovet iqtisadi sisteminin q?surlar? z?f?ran?n da yeti?dirilm?sin? ?ng?l olurdu. Y?z ill?rl? ?nc? bu yerl?rd? min pudlarla quru m?hsul y???m? adi bir halm??. M?hsul ayr?-ayr? z?f?ransev?nl?rin ?m?yi hesab?na ?m?l? g?lir, b?t?n icman? doland?r?rm??.

?nsanlar?n bigan?liyi v? k?hn? ki?il?rin azalmas? n?tic?sini g?st?rdi, z?f?ran il-ild?n q?tla?d?. ?z? d? o k?hn? ki?il?rd?n olan «Z?f?ran » sovxozunun sabiq direktoru ?ox ??tinlikl?rl? qar??la??b.

***

- M?n rayon r?hb?rliyi qar??s?nda bel? bir t?klif qald?rm??d?m v? h?tta b?y?nmi?dil?r d?… Deyirdim ki, g?lin bu hektar? b?l?k camaat aras?nda. Ayl?q maa? da ver?k. Ax? yayda z?f?ran?n i?i olmur. Amma g?r?k bu tap??r?lan ?razid?ki z?f?ran?n b?t?n qullu?u h?min insan?n ?z?rind? olsun. Z?f?ran vaxt? da m?hsulu y???b t?mizl?sin, t?hvil versin. Sah?d?n ??xacaq m?hsula qoyulmu? plan ?vv?lc?d?n t?yin edilmi? qiym?tl?, art?q m?hsul is? raz?la?ma yolu il? q?bul edil?c?kdi. H?min insanlara maa? kimi veril?n pul da bu haqq-hesabda n?z?r? al?nacaqd?. Bel? sistemd? o?urlu?un qar??s? al?nar, insan ?z? ?z?nd?n o?urlaya bilm?z ki. T?klifim q?bul olnmu?du, lakin sovxozun da??lmas? bu i?? imkan verm?di.

- N? q?d?r m?hsul g?t?r?rd?n?z?

- Bizd? x?susi texnoloji t?l?b vard?: 1 hektardan 1,6 kilo quru z?f?ran t?hvil verm?liydik. Orta hesabla 140-150 kilo m?hsul y???rd?q, normadan da art?q. B?y?k t?ss?rr?fatda m?hsuldarl?q el? d? yuxar? olmur. ??xsi t?ss?rr?fatlarda daha ?ox m?hsul al?n?r. El? s?n ?z?n 1 hektardan n? q?d?r d???n?rs?n m?hsul alma???

- Hesablam??am ki, ?ox da ?ziyy?t ??km?d?n 1 hektardan 5 kiloqram quru z?f?ran almaq olar. Biz d? ?z sah?miz? uy?un bu nisb?td? m?hsul al?r?q.

- Do?rudur. ?z ??xsi t?ss?rr?fat?mda – hektar?n be?d? birind? yar?m kilo, 1 kilo quru z?f?ran al?ram. Bu q?d?r yer? d? qulluq ed? bilir?m. M?hsul da ?ox ?eyd?n as?l? olur. Bu il ya??? olmad?, dem?li, m?hsul da z?ifdir. Ya??? gecik?nd? d? z?f?ran y???m? d???r dekabra. B?z?n qar ya?a-ya?a g?l y??m???q. El? u?aqk?n d?rsd?n ??x?b ged?rdim sah?y? atama k?m?k ed?rdim. Z?f?ran? don vurard?, qapqara olard?, g?tir?rdik ev?, evd? a?ard?.

- Sovxozda, bildiyimiz? g?r?, laboratoriya da vard?. Onun taleyi nec? oldu?

- O laboratoriyan? ke?mi? milli t?hl?k?sizlik naziri Namik Abbasovun atas? R??id m??llim t??kil el?mi?di. R??id Abbasov M?rd?kandak? dendropark?n m?d?r? idi v? sovxozun i??risind?ki laboratoriyan? o m?qs?dl? t??kil el?mi?di ki, m?hsul y???m? zaman? z?f?ran? ar?tma?a ?atd?rm?rd?q. Y???lan g?ll?ri q?rm?z? tel qar???q h?min laboratoriyada qurudur, sonra is? t?miz spirtd? h?ll edib z?f?ran c?vh?ri al?rd?lar. Bu c?vh?rd?n h?m tibbd?, h?m q?nnad? s?nayesind? istifad? edirdil?r, ?ox g?z?l z?f?ran pun?u, limonad? burax?rd?lar.

- Bilg?h z?f?ran? ?ox m??hurdur. Ab?eronun ba?qa yerl?rind? d? eyni z?f?ran bitirmi?

- ?vv?ll?r M?h?mm?di, Fatmay?, Pir?a??, Ma?ta?a, Nardaran k?ndl?rind? d? ?kilib. Z?f?ran ?m?l? g?lib v? keyfiyy?tind? el? ciddi f?rq olmay?b, Ab?erondur da.


   Дек 23

Z?f?ran bitkisi, автор: zeferan

Adi z?f?ran (lat. Crocus sativus)- z?f?ran cinsin? aid bitki n?v?.
Yeralt? yumrular? il? ?oxalan birillik bitkidir. Z?f?ran ?dviyyat? a??rl???na g?r? d?nyan?n ?n bahal? olan?d?r.
Az?rbaycanda z?f?ran x?r?kl?rd? ?tirli ?dviyy? kimi ?ox q?dim vaxtdan istifad? olunur. «Z?f?ranl? a?», «z?f?ranl? piti» adlanan x?r?kl?r ?oxlar?na m?lumdur
B?s z?f?ran ne??y? sat?l?r?

Bu ?dviyyat?n qiym?ti 400 il? 1000 dollar aras?nda d?yi?ir. ?lb?tt? bunlar?n da aras?nda qism?n keyfiyy?ti a?a?? olan n?vl?ri vard?r. Misal olaraq ?ran z?f?ran?n?n kiloqram? 460 dollara sat?l?r. Yunanlara m?xsus z?f?ran?n kiloqram? is? 800 dollara yax?nd?r. Bunlar?n aras?nda ?n bahal?s? ispanlara m?xsus olan n?vd?r v? onun qiym?ti 1000 dollar say?l?r. ??nki bu ?dviyyat?n haz?rlanmas? qaydas? olduqca ??tindir v? uzun bir prosesdir. Bu bitkinin ?i??kl?rini ?? g?n ?rzind? y??maq laz?md?r, ??nki z?f?ran el? bir bitkidir ki, onun ?i??yi yaln?z ??f?q sa?anda a??l?r. Bu ?i??kl?r is? yaln?z ?? sutka m?dd?tind? qal?r, daha sonrak? g?nl?rd? art?q ondan z?f?ran haz?rlamaq m?mk?n olmur. Bel? ?ziyy?td?n sonra ?n uza?? 100 000 ?i??k y??maq ehtimal?n?z vard?r, bu is? haz?rlanma n?tic?sind? 1 kq z?f?ran edir. M?hz buna g?r? d? h?min bitki art?q b?t?n d?nyada «q?rm?z? q?z?l» adland?r?l?r. ?lb?tt? b?t?n bunlar?n t?rkibin? onun r?ngi, dad?, eyni zamanda qiym?ti d? ?lav? edilir[4].

Nur?ddin ?liyev. Az?rbaycan?n d?rman bitkil?ri v? fitoterapiya. Bak?, Elm, 1998.
El?ad Qurbanov. Ali bitkil?rin sistematikas?, Bak?, 2009.
http://meyve-terevez.iatp.az/meyve-terevez/edviyye/zeferan.htmlQ?rm?z? q?z?l


   Дек 22

Z?f?ran v? x?rc?ng, автор: zeferan

Z?f?ran lap q?dimd?n d?rman madd?si olaraq istifad? edilir. Bu bitki i?tahas?zl?k, bronxit, h?zm sistemi poz?unluqlar? v? yuxusuzluq kimi x?st?likl?r? qar?? m?alic?d? istifad? olunur. Z?f?randan, h?m?inin x?r??ng x?st?liyinin m??yy?n edilm?sind? d? istifad? olunur.


   Дек 22

Pay?z z?f?ran? “x?r??ng h?ceyr?l?rini yox edir, автор: zeferan

?ngilt?r?d? elm insanlar? pay?z z?f?ran? (ya da ac? z?f?ran) bitkisinin ?z?nd?n ?ld? etdikl?ri d?rman?n x?r??ngli h?ceyr?l?ri yox etdiyini s?yl?yir.
Bradford Universitetind? v?zif?li ara?d?rmac?lar, pay?z z?f?ran?n?n h?l? laboratoriya m?rh?l?sind? si?anlar ?z?rind?ki t?cr?b?l?rind?n ?ld? etdikl?ri n?tic?l?ri a??qlay?blar.
Qrupun r?hb?ri professor Lawrence Patterson, ara?d?rman?n insanlara istiqam?tli yeni bir d?rman?n inki?af? potensial? da??d???n? s?yl?yib. Pay?z z?f?ran? ekstresinin ?i?l?r ?z?rind? “a??ll? bir bomba” q?d?r t?sirli oldu?unu ifad? edib.

Ara?d?rmac?lar, si?an t?cr?b?l?rind?n g?r?ld?y? q?d?riyl?, pay?z z?f?ran?n?n sa?lam h?ceyr?l?r ?z?rind? he? bir yan t?sir buraxmadan yaln?z ?i?i h?d?fl?diyini s?yl?yir.

K?hn? Misird?n qalan arxivl?rd? ad? ??kil?n pay?z z?f?ran? tibb ictimaiyy?tinin ?srl?rdir bildiyi bir bitki olub.

?n? ??xan ?sas x?susiyy?tl?rind?n biri is?, onun z?h?rli olmas?d?r.

Bradford ?nversitedind?ki qrup, bitkinin toksik t?sirini yaln?z x?r??ngli h?ceyr?l?r? y?n?ltm?y? bacard?qlar?n? deyirl?r.

Apar?lan ?m?liyyat m?rh?l?sind? d? b?lli olub ki, d?rman, yaln?z ?i?l?rin sald??? bir kimy?vi madd?l?rl? qar??la??nca f?al hala g?lir.

T?cr?b? si?anlar? ?z?rind? edil?n ara?d?rmada, be? ayr? tipd? x?r??ngd?n qaynaqlanan misli ?i?l?rin yar?s?n?n t?k bir dozada t?sirli ??kild? yax??la?d??? bildirilir.
Ara?d?rmac?lar, bunun q?ti bir ?ar? olaraq q?bul edil? bilm?y?c?yini, lakin insanlar ?z?rind? iki il ?rzind? kliniki t?cr?b?l?r? ba?lama?? ?mid etdikl?rini ifad? edirl?r.


   Дек 22

?mumi m?lumat, автор: zeferan

Z?f?ran (lat. Crocus)s?s?nkimil?r f?sil?sin? aid bitki cinsi
Z?f?ran – bu bitkinin 1 qram? 100 000 qram (100 litr) suyu sar? r?ng? boyay?r. Bitkil?r al?minin «?rt?l?toxumlular» ??b?sinin «ikil?p?lil?r» sinfinin «quzqonmaz?i??klil?r» s?ras?n?n «s?s?nkimil?r» f?sil?sin? aid olan bitkidir. Soyuq v? ?axtal? havalara tab g?tir? bil?n z?f?ran?n k?k? -18°d?n +40°-d?k temperaturda inki?af edir. Amma ?i??kl?m? d?vr?nd?, ?ksin? olaraq quru v? g?n??li hava ?lveri?lidir, ??nki z?f?ran?n ?i??kl?ri donma?a qar?? ?ox h?ssasd?r. Z?f?ran?n bec?rilm?si 3 min il ?nc?y? gedib ??x?r. Bu bitki ?sas?n ?randa, ?spaniyan?n c?nubunda v? Pakistan?n K??mir ?yal?tind?, h?m?inin Az?rbaycan, AB?, M?rake?, Hindistanda, Meksikada, T?rkiy?d?, Fransada, Misird?, ?fqan?standa v? ?ind? bec?rilir. Z?f?ran bitkisi y?ks?k miqdarda maye t?l?b edir ki, bu s?b?bd?n d? o yaln?z K??mird? illik 1000-1500 mm ya??nt? d??m?si s?b?bil? suvar?lmadan yeti?dirilir. H?tta illik 500 mm ya??nt? d???n Yunan?standa v? 400 mm ya??nt? d???n ?spaniyada bel? z?f?ran? yaln?z suvarma yolu il? yeti?dirm?k m?mk?nd?r.

Az?rbaycan dilind?n ba?qa ?r?b dilind? d? bu bitkiy? «z?f?ran» deyilir. ?spanca «azafran», ingilisc? «saffron», frans?zca «safrane», italyanca «zaferano» v? hind dilind? «zuffron» adlan?r.
Z?f?randan ?sas?n boya??l?qda, ?cza??l?qda v? yeyinti s?nayesind? istifad? olunur. Ke?mi?d? boya??l?qda xal?a v? s. boyamaq ???n geni? istifad? olunub. Buna s?b?b h?m boyama g?c?n?n h?ddind?n art?q ?ox olmas? (?z miqdar?n?n 100 min misli q?d?r), h?m d? xo?ag?l?n parlaq sar? r?ng verm?si idi. Amma z?f?ran?n qiym?tinin baha oldu?una g?r? indi boyaq madd?si kimi ?ox az istifad? olunur.
Z?f?ran?n ?sas istehsal??s? ?rand?r. Bel? ki, bu ?lk?nin pay?na ?mumi z?f?ran istehsal?n?n 65%-d?n ?oxu d???r. ?ran h?r il 40-dan ?ox ?lk?y? ?mumilikd? 200 tona yax?n z?f?ran ixrac edir. Bu ?lk?l?r ?sas?n ?spaniya, B??, Almaniya, ?taliya, Fansa, B?hreyn v? ?sve?r?dir.
D?nyada z?f?ran?n 70 cinsin? aid 1800 n?v? m?lumdur.

El?ad Qurbanov. Ali bitkil?rin sistematikas?, Bak?, 2009.